Het is 50 jaar geleden dat Kort Amerikaans verscheen. Ter gelegenheid daarvan werd gisteren (19 oktober, de vijfde sterfdag van Jan Wolkers) in Leiden een symposium gehouden, waarin door verschillende sprekers op verschillende aspecten van Jan Wolkers' debuutroman werd ingegaan. Ook was er een tentoonstelling van bijpassende tekeningen, schilderijen, brieven, manu- en typoscripten en andere parafernalia.
Ik was er bij, en ik was bepaald niet de enige. De zaal zat vol met liefhebbers.
Het Huygens Instituut heeft een fotopagina on-line, kunt U even kijken. Zoek Uw nederige blogger, dit keer achter een pilaar (maar vlak bij Karina!) :-)
Onno Blom, de biograaf van Wolkers (de Flash Gordon onder de biografen volgens Karina Wolkers) sprak over de biografische achtergronden van de roman en het schrijven van de roman. Met veel leuke toelichtende foto's, tekeningen, schilderijen. Veel roman-elementen blijken ontleend aan gebeurtenissen in het leven van Wolkers. De kunstacademie waar hij studeerde, de personages, de baantjes, en vooral: het overlijden van zijn oudere broer. Lees hoofdstuk 12. Nadat Wolkers zijn broer voor het laatst gezien had, liep hij naar huis en maakte onderweg een tekening, Laatste mogelijkheden, om de zon stil te laten staan en zijn broer daardoor niet te laten sterven.
Als ik op de Rijnsburgerweg rijd, denk ik er wel eens aan.
Peter Kegel (Huygens Instituut) vergeleek de twee versies van KA die bestaan. Twee versies? Ja, in 1979 (toen KA verfilmd werd) herschreef Wolkers het boek. Naar eigen zeggen was hij al langere tijd ontevreden over het boek zoals het bestond, met allerlei 'dramatische onvolkomenheden'. De naam van de hoofdpersoon werd veranderd van Erik in Eric, maar belangrijker is dat dialogen werden aangescherpt, 'literaire rim-ram' verwijderd, aanzienlijke stukken tekst aangepast, moeizame zinsconstructies herschreven, en er zelfs een nieuw hoofdstuk werd ingelast. Dit werd getoond met een tekstvergelijkingsprogramma, dat de verschillen en overeenkomsten tussen de (gedigitaliseerde) versies liet zien. Uiteindelijk telt de nieuwe versie zo'n 50.000 woorden, tegenover 60.000 in de oude.
En wat is er dan in die nieuwe versie gesneuveld aan tekstelementen? Volgens Kegel zijn dit veel verwijzingen naar de oorlog, de Bijbel (bijvoorbeeld Openbaringen 13), en literaire verwijzingen. Eric is minder belezen dan Erik. Hij komt ook minder empathisch over. Volgens Kegel zijn beide versies nodig voor een begrip van Wolkers en zijn schrijverschap.
Ik heb de 32e druk uit 1973 en de 40e, herziene druk uit 1979.
Schrijver Kees 't Hart sneed een paar onderwerpen aan: de 'oudere schrijver paradox', die inhoudt dat hoe ouder en bekender een schrijver wordt, hoe minder er over hem of haar geschreven wordt in termen van literaire kritiek. Ook Wolkers had dat, trad steeds meer op in tv-shows en gaf commentaar op steeds meer zaken. 't Hart pleitte voor hernieuwde literaire aandacht bij oudere schrijvers. (Overigens stond vorige week in de Volkskrant een nieuwe recensie van Kort Amerikaans: 4 van de 5 balletjes.) Het is nuttig om de plaats van Wolkers binnen het literaire modernisme opnieuw te onderzoeken.
Het boek is een typisch product van Wolkers' generatie, voor wie de oorlog als jongeling allesbepalend is geweest. Zingeving en religie is in veel gevallen gedoemd op niets uit te lopen, bij Wolkers werd religie door kunst vervangen als betekenisgevend. 't Hart lichtte de vele (misschien onbewuste) rituelen toe, die in het boek voorkomen en liet zelfs een Freudiaanse analyse op onderwerp en handelingen in het boek los. De rituelen, de strijd met de vader, de neuroses van Eric, die zich overal een buitenstaander voelt. Veel elementen uit 't Harts voordracht zijn ook al geformuleerd in het In memoriam, dat 't Hart in 2007 in De Groene publiceerde.
Ewout Kieft vergeleek KA met een roman van een andere schrijver van dezelfde generatie, De tranen der acacia's van Willem Frederik Hermans. Gemeenschappelijk is dat beide schrijvers de oorlog als buitenstaander hebben doorgemaakt. Dit leidde (vooral bij Hermans) tot een cynische beschrijving van deze oorlog. De personen in de boeken zijn buitenstaanders in hun eigen omgeving, ook na de oorlog. Voor Wolkers/Eric geldt dan in het bijzonder dat hij getekend is, met een litteken op de linkerslaap, het teken van Kaïn, waardoor hij altijd tekort zal schieten, en niet in staat zal zijn zijn broer te vervangen, die in het verzet zat.
Dick Matena hield een verhaal over de verstripping van KA. Waarom dit boek (weemoed, nostalgie), hoe het contact met Jan Wolkers tot stand kwam (min of meer via diens zoon), over de Leidse locaties die hij samen met Jan bezocht, en hoe ze een keer uit een kerk gezet werd wegens blasfemische teksten. Maar ook over zijn onvrede over de afwerking van het vorige deel, en hoe dat leidde tot een uitstel en (bijna) afstel van het derde deel van de strip.
Ook uitgenodigd was Derek de Lint, om te spreken over zijn hoofdrol in de film Kort Amerikaans uit 1979, maar door agendaperikelen kon dat niet doorgaan. In plaats daarvan sprak Karina Wolkers met Onno Blom over de ontmoeting met Wolkers in de zomer van 1962, over de publicatie van KA, de eerste kritieken (o.a. van Kees Fens), over de exploderende populariteit die hierop volgde, over de vriendschap met Gerard (van het) Reve in deze periode.
Toen was er gelegenheid tot vragen stellen: Wanneer komt de biografie? Hoe zit het met aangekondigde maar nooit gepubliceerde titels? Wat vonden Uw ouders er van dat U met zo'n oude man thuis kwam? Is er kans op een verfilming van Gifsla? Lijkt Rutger Hauer in de film Turks Fruit op Jan Wolkers? Enzovoorts en enzoverder.
Aan het eind van de middag waren er drie boekpresentaties. Onno Blom hield een mooie toespraak en presenteerde het eerste exemplaar van de jubileumeditie, de 54e druk van KA, en Henk Pröpper, directeur van De Bezige Bij presenteerde het derde stripdeel van KA en het nieuwe Dagboek 1970. Karina bedankte iedereen.
Toen was er gelegenheid om boeken aan te schaffen en te laten signeren. Ik kocht Dagboek 1970.
Ik vond het een prima, prima dag. Geacht Huygens Instituut, volgend jaar weer, bij gelegenheid van 50 jaar Een roos van vlees?
