De laatste NRC

Vandaag viel dan de laatste NRC Handelsblad in de bus. Na meer dan 25 jaar is dat toch wel vreemd. Ik heb het abonnement al maanden geleden opgezegd, maar het moest kennelijk doorlopen tot vandaag. Op mijn verzoek om de krant maar gewoon niet meer te bezorgen, of in plaats van bij ons, bij een Ronald McDonaldhuis, is helaas niet ingegaan. Ik heb al eens opgeschreven waarom we het abonnement opzegden. Dat geldt nog steeds. Helaas is er geen echt alternatief. Bijna allemaal ochtendbladen (elke avond oud nieuws). Ik heb ze de afgelopen tijd allemaal gehad: Het Parool is te Amsterdams, Trouw te christelijk en De Volkskrant te rommelig, met vette koppen. Het enige dat ik wel zal missen is de Boekenbijlage, nog steeds de beste van het land.

Voskuil in Den Haag 4

Uit zijn verhalen zijn de verschillende scholen in Den Haag bekend, waar J.J. Voskuil op heeft gezeten. Vooral de middelbareschooltijd is tamelijk versnipperd, door een aantal herhuisvestingen gedurende de Tweede Wereldoorlog.

Ten eerste de lagere school. Voskuil heeft het eerste jaar schoolgegaan op Mient 277, waarna de school verhuisde naar de Vlierboomstraat. Dit is de openbare lagere school die ook nu nog als openbare basisschool De vlierboom is gehuisvest Vlierboomstraat 366. Op deze school leert hij J.G. Bruggeman kennen, naar Voskuils zeggen zijn beste vriend, in Requiem voor een vriend opgevoerd als Jan Breugelman.


‘In de pauze kwam hij naar me toe. We zaten op school in de Vlierboomstraat, hij in de vijfde, ik in de zesde. [...] Hij was een sprietige jongen, houterig in zijn bewegingen en los gescharnierd, een sprinkhaan. ’ (RV, 7)

Andere scholen waar Voskuil op zat zijn de lagere school op de hoek van de Hyacinthstraat en de Zonnebloemstraat (7e klas), de Dalton-HBS op Aronskelkweg 1, het Lyceum Stokroosplein, de HBS aan de Populierstraat 109 en de Handelsdagschool aan de Waldeck Pyrmontkade 5.

‘In het voorjaar van ’39, ruim anderhalf jaar later, deden we allebei toelatingsexamen voor de Dalton-HBS. Hij kwam van de Vlierboomstraat, ik had eerst nog de zevende klas in de Zonnebloemstraat doorlopen. Na de vakantie troffen we elkaar in 1c, een jongensklas, waar nog meer jongens van de openbare scholen aan de Vlierboom- en Zonnebloemstraat waren geplaatst.’ (RV, 7)

Na het eerste jaar op de middelbare school werd Voskuil door zijn ouders overgeplaatst naar de gymnasium-afdeling van het Lyceum Stokroosplein.

‘Ik was woedend. “Ik wil geen lettervreter worden!” riep ik toen mijn vader zijn beslissing meedeelde. Later hoorde ik dat hij me daar weg had willen hebben omdat de directeur van de Dalton, De Groot, een vooraanstaand NSB-er was.’ (RV, 8)

Dit Lyceum Stokroosplein werd afgebroken voor de aanleg van de Atlantikwall in 1943.



Meer Voskuil in Den Haag? Klik hieronder.
Vorige
Volgende

Voskuil in Den Haag 3

In deze opsomming past ook het huis waar Voskuils vrouw Lousje Voskuil-Haspers heeft gewoond. In 1939 vestigt de familie Haspers zich vanuit Rotterdam in Den Haag, Amandelstraat 39 (= hoekhuis, 1e verdieping).



‘In de Amandelstraat zijn de winkels nog open. Langs de stoep zijn boompjes geplant, of de stoep is versmald, maar verder is weinig veranderd. Achter de ramen van het huis van L. staan planten, de ramen zijn vuil. In haar vroegere kamer is de wasbak tegen de zijmuur geplaatst, waar haar bed stond. Daarachter is een muur van witte tegels opgetrokken, ongetwijfeld een douchecel. Als we straks de macht gegrepen hebben, zal dat alles weer in zijn oude staat hersteld moeten worden.’ (OA, 427)

Meer Voskuil in Den Haag? Klik hieronder.
Vorige
Volgende

Dromen van Johanna

Zomer op het plein, een leuke Alkmaarse traditie waar ik al eerder (o.a. hier) over schreef. Dit seizoen werd geopend door Ernst Jansz + band. Met vier man werden door Jansz vertaalde Dylannummers gebracht. Dat is gedurfd, de teksten van Dylan zijn bijzonder, en worden vaak onvertaalbaar geacht. Naar mijn smaak evenwel waren het goede vertalingen, zo goed gedaan dat het altijd toch weer mooie poëzie werd. Dylannummers vertalen is bijna onmogelijk, Dylannummers spelen is ook een kunst apart. De uiteenzettingen duren niet zelden langer dan 10 minuten, en het is dan geen kwestie van couplet refrein couplet refrein, Dylans teksten bestaan vaak uit langere, niet altijd begrijpelijke stanza's. In gewoon Nederlands: lappen tekst. Krijg het maar eens gezongen. De band speelde prima en Ernst Jansz had de juiste rasperigheid in zijn stem. Het optreden duurde anderhalf uur en bestond uit twaalf nummers, min of meer chronologisch gebracht. Leuk was dat tussen de nummers Ernst Jansz wat vertelde over de achtergrond van het betreffende nummer, voor wie het bijvoorbeeld geschreven was, wat eventuele muzikale bronnen waren en iets over de omstandigheden. Ook vertelde hij over de moeilijkheden en overwegingen bij het vertalen.
Na afloop kocht ik de cd + bijbehorend boek van 230 pagina's, met een verslag van Jansz over "zijn twijfels, zijn enthousiasme en zijn zoektocht naar de beste interpretatie van de soms onbegrijpelijke en onvertaalbaar geachte teksten en achtergrondverhalen bij de liedjes."
Dat wordt de komende tijd dus weer lezen, luisteren en vergelijken, tussen de versies van Jansz en de originelen van His Bobness (daarvan mis ik er twee, geloof ik). Mooi project.
Nog even de gespeelde nummers: Zware regen, Corrina Corrina, Uit Spanje Spaanse laarsen, Voor Ramona, De Verlorenstraat, Als een vrouw, Dromen van Johanna, Droeve dame van het laagland, Liefde min nul, Huiswaarts, Iedere korrel zand, Het meisje van de Rode Rivier.

Voskuil in Den Haag 2

Op 24 september 1931 verhuist het gezin Voskuil naar Frambozenstraat 21.



‘Intussen was mijn vader redactiechef van de Vooruit geworden en waren we verhuisd van de Irisstraat naar een heel huis op de hoek van de Frambozenstraat en de Tomatenstraat’ (JH, 37)
noot: Voskuil vergist zich hier: Frambozenstraat 21 (waar het gezin blijkens archiefgegevens woonde) is gelegen op de hoek met de Meloenstraat.

Op 3 oktober 1934 verhuist de familie naar de Ananasstraat, nummer 66.

De Vooruit was de Haagse editie van het socialistische dagblad Het Volk, de redactie zat op de Prinsegracht.



‘De redactie bestond uit vijf mensen, mijn vader inbegrepen, en zetelde aan het eind van een smalle, steile trap in twee kamers en suite op de eerste etage van een huis op de hoek van de Prinsegracht en de Varkensmarkt. Op vrije middagen stepte ik soms langs de Loosduinseweg naar de stad en zocht mijn vader op. Ik mocht dan op de schrijfmachine van Carmiggelt tikken, die bij mijn vader werkte, waarna ik weer terugreed.’ (JH, 25)
noot: Ook hier vergist Voskuil zich; het pand van de Vooruit was op de hoek van de Prinsegracht en de Lange Lombardstraat.



Meer Voskuil in Den Haag? Klik hieronder.
Vorige
Volgende

Voskuil in Den Haag 1

Misschien is er geen betere locatie te bedenken om deze serie mee te beginnen dan het geboortehuis van J.J. Voskuil: Irisstraat 193.



‘Het huwelijk werd op 30 september 1925 ingezegend in de Grote Kerk in Zwolle en mijn ouders betrokken, na een wandelvakantie in Luxemburg een benedenhuis in de Irisstraat in Den Haag, waar ik op de dag af negen maanden later werd geboren.’ (JH, 32)

Volgens het Gemeentearchief Den Haag betrok het echtpaar Voskuil deze woning op 13 oktober 1925. J.J. Voskuil werd geboren op 1 juli 1926.

In het verhaal Alleen op de wereld roept Voskuil een van zijn vroegste herinneringen op, waarin hij als driejarige jongen alleen op een vliegende hollander op de stoep in de Irisstraat en het nabijgelegen Irisplein rondrijdt.



‘Duwend en trekkend draaide ik de hoek om, langs het huis van Zusje, om de hoek van de Anjelierstraat, om de elektriciteitszuil, de hoek weer om, het zonovergoten Irisplein, de Irisstraat, tot de hoek van de Goudsbloemlaan en weer terug. […]
Terwijl ik daar reed, drong voor het eerst in mijn leven het besef door dat ik alleen was. Ik begon zacht te zingen. Ik was tot in het diepst van mijn hart gelukkig, een woordeloos geluk, onbewust van de donkere wolken die zich in de kamer achter de dichte gordijnen boven mijn driejarige hoofd samenpakten.’ (JH, 13-14)


Irisplein Den Haag, 1930.

Meer Voskuil in Den Haag? Klik hieronder.
Vorige
Volgende

Voskuil in Den Haag 0

Ik ga een serietje blogs over Voskuilplekken in Den Haag posten, de komende tijd. Dit is de nulde. Literair toerisme, of zoiets, dus er zal nu en dan een citaat vallen, met een afkorting en een paginanummer.

(BNI): J.J. Voskuil – Bij nader inzien (van Oorschot, 1963)
(HB): J.J. Voskuil – Het Bureau 1 - 7 (van Oorschot, 1996-2000)
(RV): J.J. Voskuil – Requiem voor een vriend (van Oorschot, 2002)
(OA): J.J. Voskuil – Onder andere (van Oorschot, 2007)
(BdH): J.J. Voskuil – Binnen de huid (van Oorschot, 2009)
(JH): J.J. Voskuil – Jeugdherinneringen (van Oorschot, 2010)

De geplaatste kleurenfoto's van de beschreven plekken zijn door mij gemaakt. De zwart-witfoto's (steeds uit de door Voskuil beschreven tijd) zijn overgenomen van de site van het Haags Gemeentearchief.

Meer Voskuil in Den Haag? Klik hieronder.
Volgende

Indian Summer Festival 2011

Gisteren Indian Summer Festival 2011, in Broek op Langedijk. Ik was er naartoe gelokt, want Faithless zou nog een allerlaatste keer (als Faithless Sound System) optreden. Verder heeft het festival als voordeel dat het vrijwel in mijn achtertuin is, nl. 25 minuten wandelen. Het weer knapte net op tijd op. Ik ging er naartoe met echtgenote en vriendin, ook mijn oudste dochter was er. Luisteren naar de muziek en af en toe een biertje, een prima tijdsbesteding. Ik zag Waylon, 'good old' Mark Foggo, een stukje Caro Esmerald, Go Back To The Zoo, Shantel, Dada Life, Martin Solveig, Only Seven Left en Ben Liebrand (die kan nog steeds 5 platen doorelkaar draaien).
Faithless kwam in een afgeslankte opstelling, maar ook met drie personen konden ze een geweldige sound maken. God is a dj, Insomnia, You're the sun to me, het was er weer, allemaal.

Weerborstels

In het kielzog van Tonio herlas ik een van de andere 'requiem'verhalen van A.F.Th. van der Heijden, het boekenweekgeschenk 1992, Weerborstels.
Dit is duidelijk een van de betere boekenweekgeschenken, vind ik. Het is een zelfstandig te lezen novelle, maar kan ook gezien worden als onderdeel van AFTh's De tandeloze tijd cyclus.

Ook in dit kleine boekje zie je het meesterschap van AFTh's schrijven. Hij schildert het verhaal op een zeer beeldende wijze. Van de onschuld van in plasjes dooiwater staande kinderschoenen tijdens het televisiekijken tot het slotakkoord door een op het wegdek rondtollende wieldop, ik werd (net als tijdens de verbeelde fietstocht in Tonio) meegezogen in het crescendo van de steeds sneller naar zijn einde toeschietende hoofdpersoon. Die beelden illustreren, zijn het verhaal, en bedden het op een of ander manier ook in in mijn eigen geschiedenis *). Dat is de kracht. Meesterlijk.
Dit keer in 92 pagina's.

*) Ook ik keek met alle andere kinderen in de straat een keer per week televisie, bij mevrouw De Bruin, naar onder andere De verrekijker. Er was maar 1 tv in de straat. En er waren zo'n 15 kinderen.

Oh, oh, Den Haag

Sinds een jaar of wat moet iedere ingezetene in bezit zijn van een geldig identiteitsbewijs. Dat geldt dus ook voor mijn 91-jarige moeder. Haar identiteitskaart verloopt dezer dagen, dus vandaag toog ik met haar naar stadsdeelkantoor Laak in Den Haag. Het is voor haar te ver om te lopen, dus ik begeleid haar bij dit soort zaken, met de auto. Behalve op donderdag zijn de openingsuren van de publieksbalie 8 - 14 uur, dagelijks, na tweeën is de dienstbaarheid van de gemeente weer voorbij. Enfin, nog ruim op tijd, om een uur of 12, wij aan de balie, me dit en me dat, en over een week konden we gerede kaart komen ophalen. Een uur of wat later, om precies te zijn 6 over half 3 gaat mijn telefoon. Ik zat in de auto, kon dus niet opnemen. Op mijn voicemail stond een mevrouw van de gemeente. Helaas is er wat misgegaan bij het nemen van de vingerafdruk. U moet een andere keer terugkomen. Gemeente teruggebeld, want het was dus al na sluitingstijd, inmiddels. Uitgelegd dat mijn moeder 91 is, en dat ik uit Alkmaar was gekomen om te helpen, konden we niet toch nog even langskomen voor die vingerafdruk? Nee, dat ging helaas niet meer. Vol begrip dat het lastig is, zij kon er ook niets aan doen, en of ik niet op de hoogte was van de openingstijden.

Grrr.

Gepehepeimtepaal

Vepanmeporgepen depacht epik epinepeens epaan epiets wepat vepelepe kepindeperepen epop schepool gepehepad hepebbepen. Epeen gepehepeimtepaal. Bepij epons wepas depat depe pepe-tepaal, depie kepon jepe repazependsepnel sprepekepen depoor epin epelkepe lepettepergrepeep depe klepank pepe epin tepe vepoegepen. Wepe vepondepen depat sepupeper. Epals jepe epiets epecht gepehepeim wepilde hepouden depan veperslepeutepeldepe jepe depe zepin gepewepoon twepee kepeer. Depan krepeeg jepe epongepevepeer: epepepik bepepepen vepepeperlepepepiefd epepepop epepinepepepekepepepe. Zepo stepondepen wepe depan epop hepet schepoolplepein tepegepen epelkepaar epaan tepe pepeejepen. Lepeuk wepas depat.

Sweet dreams or a beautiful nightmare

Vanavond was de eindpresentatie van de muziektheaterklassen van de middelbare school van mijn dochter. Een avondvullend programma rondom dromen en nachtmerries: muziek, zang, dans, drama, video. Bijzonder, leuk, mooi, ontroerend allemaal. En ik twitterde het al: Roze bril overbodig: mijn dochter is GE_WEL_DIG_GOED al zeg ik het zelf.

Bittere bloemen

Dit boek wilde mij maar niet pakken. Het was aangekondigd, ik heb er naar uitgezien, Brouwers is een stilistisch grootmeester en ik lees zijn romans en polemieken tot nu toe altijd met veel genoegen (net nog even geteld, er staan er inmiddels 35 in mijn boekenkast). Op momenten van welwillendheid vind ik hem de beste levende Nederlandse schrijver.

En dit boek bevat de bekende Brouwers-ingrediënten: een geweldige taalbeheersing en stijl, en er is weer volop vergankelijkheid en dood. De hoofdpersoon van het verhaal verblijft tijdens een cruise een paar dagen op Corsica. In een caleidoscopische gebeurtenissen- en gedachtenstroom kijkt hij naar de vier vrouwen die zijn leven bepaalden: een studente van hem die hij adoreert, zijn vrouw en dochter, en zijn moeder. Dat is dus allemaal prima in orde, maar het verhaal kon mij maar niet boeien, het kwam maar niet op gang. Gezeur. Helaas dus een minder Brouwers-boek.

The Silver Beatles At Home 1960

Uit de uitverkoopbak. 2 cd's met muziek van The Silver Beatles (eigenlijk op dat moment nog: Silver Beetles). Voordat The Beatles wereldberoemd werden, was het (onder verschillende namen) een schoolbandje met wisselende samenstelling. En maar oefenen met die gitaren. Dit zijn twee cd's met bandrecorderopnamen van oefenmiddagen in 1960, thuis bij Paul McCartney. Voor de hard-core liefhebber een aardig document om eens te beluisteren als de rest van het gezin van huis is. Eindeloos pielen, pielen, pielen. Op het eerste cd'tje staan opnames van april 1960; het bevat een paar lange, instrumentale nummers die tamelijk ongeïnspireerd klinken. Het tweede is een opname uit juni 1960 en heeft al meer een echt rock 'n' roll gevoel. Aardig is dat hier ook een paar heel vroege Lennon-McCartney nummers te horen zijn, waarvan er een paar later ook officieel zijn opgenomen en uitgebracht. Hello Little Girl heeft hier ineens al de bekende John-Paul harmonieën. Twee jaar later kregen ze een platen-contract bij EMI, en nog eens twee jaar later waren ze wereldberoemd. Maar eerst nog veel oefenen met die gitaren. En een drummer vinden.

Ik begrijp heel goed waarom er flink op cultuur bezuinigd wordt

Kijk, als je een opleiding Marketing gedaan hebt, vervolgens een snelle baan hebt gehad bij een projectmanagementbureau, als je raakvlak met cultuur bestaat uit het luisteren naar Metallica cd's (goeie band, overigens), en het lezen van Dan Brown boeken (ok, lekker op vakantie) en that's it, als er in je huidige werkkamer een schilderij hangt waarvan je de maker niet kent, als je niet naar het theater gaat, of naar klassieke concerten, als je geen poëzie leest of belangstelling hebt voor, of kennis hebt van het belang van, muziek-, dans- of schilderopleidingen, niet alleen voor professionals maar ook voor amateurs, als je nooit eens een museum, festival of schouwburg bezoekt uit persoonlijke liefhebberij of interesse (maar alleen omdat je een jou onbekende onderscheiding moet uitreiken aan iemand van wie je nog nooit gehoord hebt), als je kortom eigenlijk geen idee hebt wat cultuur inhoudt of kan betekenen voor een individu, voor een samenleving, op nationaal en op lokaal niveau, maar als je wél een rekenapparaatje kunt bedienen en sommen kunt maken die uitkomen op 200 miljoen, dan ben je geknipt voor de functie van Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. In Nederland dan, hè.

3 jaar

Als ik dit schrijf is het 9 juni, kwart over twaalf 's nachts. Ik zit nog even alleen in de woonkamer. Vandaag 3 jaar geleden, op ongeveer dit tijdstip, overleed mijn vader. Ik was er niet bij, want ik was net een klein uur eerder naar huis gegaan, na drie dagen geen slaap te hebben gehad. Geen idee dat het stond te gebeuren, die nacht al. Net toen ik thuis was, ging de telefoon. Enfin. Ik heb het al eerder gezegd, en vandaag zeg ik het weer:

Ik mis mijn vader. Ik mis zijn verhalen, zijn hand en arm, zijn raad en daad. Ik mis zijn vragen en antwoorden. Ik mis zijn liefde, aandacht en betrokkenheid. Ik mis zijn stem, zijn lach, de twinkel in zijn ogen.

En toch is hij er, op een of andere manier.

Niets gaat verloren. Wat er niet meer is,
wat men niet in zijn hand kan sluiten en meedragen,
komt terug als het zelf wil, neemt wat men nu bezit.

(Frida Vogels)

En nu, nu neem ik nog een glas, op het leven van mijn vader.

Moeten wij van elkaar houden?

Een van de dingen die ik zal missen, als mijn abonnement op NRC Handelsblad eind deze maand afloopt, is de column van Bas Heijne. Goed geschreven stukken, vaak overtuigend, over de stand van zaken in Nederland en in de wereld. Onlangs verscheen dit essay, over het populisme, i.c. de moeizame verhouding tussen individu en samenleving. Naar mijn smaak is het een coherenter boek dan Onredelijkheid uit 2007. Heijne geeft in de opvolgende hoofdstukken heldere voorbeelden over wat Nederland nu tot Nederland maakt, of Amerika tot Amerika. welke emotie daar recentelijk is bijgekomen (de angst om dit alles kwijt te raken), de verhouding tussen globaliseren en lokalisering, en hoe twee hoofdhoudingen ten opzichte van de Verlichting op elkaar botsen. Enerzijds het humanistische denken dat gelooft in abstracte zaken als gelijkheid, tolerantie, zachtmoedigheid, rechtvaardigheid. Anderzijds het populisme dat de nadruk legt op 'het belang van de gemeenschap, de geschiedenis, en onvervreemdbare culturele of religieuze eigenheid'. Het humanistische denken geeft tot nu toe alleen abstracte antwoorden op concrete misstanden. Het is daardoor steeds minder aantrekkelijk voor 'the man in the street'. Het populisme lijkt de concrete antwoorden wel te kunnen geven, en beroept zich opmerkelijk genoeg deels op dezelfde Verlichtingsidealen als vrijheid en gelijkheid, maar dan alleen op de manier zoals zij het zelf willen. In Nederland, en ook in Amerika. Helaas geeft ook Bas Heijne uiteindelijk geen concrete antwoorden hoe uit deze spagaat te komen. De hierboven genoemde abstracte begrippen "moeten concreet gestalte krijgen."

Hm, dat is nog tamelijk abstract. Ik hoopte dat een BOEK een concretere aanwijzing dan dit zou bevatten. Weet dan echt niemand hoe wel?

Een bloemetje voor mijn vader en moeder

Brieven aan Esther

Een brievenboek(je) van Arnon Grunberg. Dat klonk interessant. Het boekje bevat brieven die Grunberg ca 20 jaar geleden schreef aan een kennis, Esther (Krops). Het gaat voornamelijk over Grunbergs opvattingen over kunst. Omdat deze kennelijk niet overeenkomen met die van Esther, ontstaat een (eenzijdig zichtbare, de brieven van Esther zijn niet bewaard gebleven) ideeënstrijd. De toon van Grunberg wordt in de 83 bladzijden die het boekje telt steeds neerbuigender en onaangenamer, zodat het toch nog een opgave was dit dunne boekje uit te lezen.
Maar: op een bijgevoegd los vel is een bijna onvindbaar gedicht van Grunberg herdrukt: De dood zal mijn moeder zijn. Dat vond ik wel bijzonder.

Sabberita

Een klein AFTh-boekje, destijds (1998) exclusief verkrijgbaar bij Athenaeum Boekhandel. Het is 'een miniatuuruitgave van een roman die binnen enkele jaren (...) zal verschijnen'.
Dat is dan in 2003 De Movo Tapes geweest, waar ik inderdaad elementen van herkende. De naam Sabberita komt meermalen voor bij AFTh, o.a. in het speciale Optima-nummer uit 2001, en in Gentse lente uit 2008. Een fragment is hergebruikt in Tonio, en was misschien ooit voorbestemd voor het wel aangekondigde deel 5 (werktitel Verliefd tegen) van De Tandeloze Tijd.
Alleen voor verzamelaars, zou ik zeggen.

Tonio

Het boek van AFTh over en voor zijn verongelukte zoon. Het is dat ik ook moet slapen, werken, eten, gezellig doen en nog zo een paar andere dingen, maar dit boek was voor mij bijna niet neerlegbaar. Ik heb er goed over nagedacht wat het nu precies was, waarom ik dit boek wilde lezen. Ongezonde belangstelling voor andermans leed is het niet. AFTh lees ik al sinds 1980 of zo, ik beschouw hem als iemand die mij af en toe een verhaal komt vertellen. Dat doet hij nu ook. Het is zijn meest persoonlijke verhaal. Ik lees ook daarom meer dan ooit aandachtig, in dit boek vertelt hij heel direct over zichzelf. Wat een gruwelijk verhaal. Ik zei dat ik dit boek wilde lezen, maar ik deinsde er ook voor terug. Het is min of meer live geschreven, gedurende de eerste uren, dagen, weken, maanden na het ongeluk waarbij AFTh's zoon om het leven kwam. Verteld wordt over het bericht aan de deur door de politie, de uren in het ziekenhuis, het sterven en de begrafenis. Maar vooral ook over het leven van Tonio, de herinneringen, de verwachtingen die nu nooit meer werkelijkheid zullen worden, de onbeantwoorde vragen over de laatste dagen en uren, en het zelfverwijt, het peilloze verdriet. Gelukkig voor mij niet herkenbaar, maar wel: zo goed voorstelbaar. Is het literatuur? Ik vind van wel, maar ach, is dat dan belangrijk? Natuurlijk bevat het boek allerlei elementen, die bij een 'gewone' roman door AFTh breder of vollediger zouden zijn uitgewerkt. Nu niet, het boek kon eenvoudig niet mooier gemaakt dan deze rauwe werkelijkheid.
Ik ben over dit boek nog niet uitgedacht, het houdt mij ook vandaag nog de hele dag bezig. Ik denk dat dit misschien wel het indringendste boek is dat ik ooit (in ieder geval: in tijden) las.

Naschrift: In het Letterkundig Museum is nu een kleine expo rondom Tonio. In drie vitrines liggen onder meer een brief, een opstel, een tekening, twee fototoestellen, een aantekeningenschrift van Van der Heijden, een vel typoscript, een vel drukproef en het gerede boek Tonio. En een foto van de grafsteen.