Vorige week kocht ik Joden op drift, een boekje dat net uit is. Het is niet, zoals bovenvermelde boeken, fictie, maar journalistiek werk dat in de jaren 20 verscheen, en in 1927 gebundeld werd in Juden auf Wanderschaft. In deze vertaling werd een aantal stukken bijgevoegd, die Roth in 1937 schreef voor een geplande heruitgave.
Het is een mooi, maar ook schrijnend boekje. Ik heb het met plezier en aandacht gelezen. Het bestaat uit een aantal hoofdstukken (Oost-Europese joden in het Westen, De joodse sjtetl, De getto's in het Westen, Een jood gaat naar Amerika, De situatie van de joden in Sovjet-Rusland, De joden in Duitsland), die weer bestaan uit schetsen van een of twee pagina's. Het boek laat vooral de Oost-Europese jood zien. Die woont in Galicië. Hij idealiseert het Westen. Maar daar wordt de jood weer gezien als indringer, niet-productief, verspreider van ziekte, lui. Roth vertelt hoe de joden in Galicië wonen en werken in de sjtetl, hij gaat op bezoek bij een rabbi, vertelt over begrafenissen en muzikanten. Hoe anders is de Oost-Europese jood dan de West-Europese, spiritueler, de oost-Europese jood woont in zichzelf, de West-Europese in een land. Ze weten niet van elkaar, of begrijpen elkaar niet. Roth schrijft verder over de getto's, het joodse leven in Wenen, Parijs en Berlijn. Altijd in een achtergestelde positie. Minder rechten, gebukt gaand onder anti-semitisme. Veel joden zijn geëmigreerd naar de VS, en zijn daar succesvol geworden. De achterblijvers wachten op nieuws, brieven, geld, en proberen de benodigde papieren te verkrijgen. De bureaucratie. Het enige land waar de joden het (althans in theorie) goed hebben is de Sovjet-Unie (Roth schreef dit in de idealistische beginjaren van de Sovjet-Unie, toen Stalin nog niet volledig aan de macht was). Er werd toen nog naar gestreefd de joodse bevolking te vormen tot een nationale minderheid, uiteindelijk tot een volk met een eigen land.
In 1937 is de situatie in de Sovjet-Unie en vooral in Duitsland verslechterd. Anti-semitisme steekt de kop weer op. Roth schrijft aanvullende stukken voor een herdruk. Hij oordeelt hard, ook over het meegaan van de joden met het nazi-regime. Geen ruggengraat. En over de politiek van niet-inmenging van de andere Europese landen.
Er kan geen Europese en ook geen Europees-christelijke moraal bestaan zolang het principe van 'niet-inmenging' gehandhaafd blijft.
Het zou allemaal nog veel erger worden, weten we nu. Roth maakte dat niet meer mee, hij stierf in 1939 in Parijs. De wereld in dit boekje bestaat niet meer.
