Boeken 2017

Dit jaar las ik minder boeken (43) dan vorig jaar (65). En minder bladzijden (14322, vorig jaar 15615). Gemiddeld waren de boeken wel dikker, 333 blz. tegenover 240 vorig jaar. Ik las dan ook 10 boeken van meer dan 500 blz., waaronder 4 met meer dan 1000 blz. Het dikste boek was Kwaadschiks van A.F.Th. van der Heijden, bijna 1300 blz. Dat tikt aan. Ik heb al eerder gezegd dat ik de scheiding fictie - non-fictie onduidelijk vind. In ieder geval: alles wat ik dit jaar las noem ik: bellettrie. Het was mijn voornemen om dit jaar 104 boeken (gemiddeld 2 per week) weg te doen, in verband met dichtslibbende boekenkasten. Dat is niet helemaal gelukt, het zijn er 83 geworden, waarbij ik aanteken, dat de complete Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog van Dr. L. de Jong (inclusief Epiloog, Register, Aanvullingen en Reacties, en vrijwel helemaal gelezen) hier als 1 titel wordt geteld. Die 83 boeken zijn weggegeven aan vrienden (eerst vragen of ze het wel willen), in verschillende ruilboekenkastjes gezet, naar een kringloopwinkel gebracht of in de papiercontainer gemikt. Ik kocht of kreeg dit jaar dan wel weer 38 boeken, maar netto is het dus wel minder geworden, het aantal boeken. Komend jaar wil ik er weer een behoorlijk aantal wegdoen.

De beste boeken die ik las vond ik: Goudzand en de eerste twee delen Verhaal van een leven van Paustovski, Kwaadschiks van A.F.Th. van der Heijden en De wereld waar ik buiten sta van Hanny Michaelis. Het leukste, onderhoudendste boek is Lingua van Gaston Dorren. Ik herinner mij niet aan een boek te zijn begonnen dat zo slecht was dat ik het niet uitlas.

Dit was het boekenjaar 2017, volgend jaar weer een boekenjaar!

The Nation

Voor mijn verjaardag kreeg ik kaarten voor een toneelvoorstelling voor The Nation, door Het Nationale Theater. Ik heb mij er lang op kunnen verheugen (ik ben in het begin van de zomer jarig), en gisteren was het zover. De afgelopen tijd waren er al veel sterren aan deze voorstelling uitgedeeld in de kranten. NRC sprak van "De theatergebeurtenis van het jaar". Ik zeg: terecht. Wat een G R A N D I O O S stuk is dit. De inhoud, de vorm, het spel, het was allemaal even indrukwekkend. Ik ga het niet allemaal navertellen, het duurt maar liefst 5 uur of zo (applaus dit keer ook voor het theaterrestaurant, dat (letterlijk: tussen de bedrijven door) zorgde voor een voorafje, een maaltijd en een nagerecht voor ongeveer een zaal vol mensen!), het zijn zes delen, alle in een verschillend tv-format gespeeld. Politie-serie, talkshow, documentaire, reality-serie. Het is volgens de regisseur een 'ode aan Den Haag', maar geen lofzang. Een jongetje in de Schilderswijk wordt vermist. Wat is er gebeurd op het politiebureau? En dan gaat het al snel over bevolkingsgroepen, identiteit, radicalisering, beeldvorming, politiek, menselijk gedrag. Het gaat over hier en nu. We hadden fantastische plaatsen, op het toneel, en de spelers zaten soms in de zaal. Een caleidoscoop van beelden en situaties. En vooral: stof tot nadenken. HEEL GOED! Ik lees dat dit stuk in Den Haag al heeft geleid tot de vorming van The Real Nation, door wijkbewoners, met hún antwoord, hun eigen verhaal. Bijzonder is dat. De voorstelling speelt nog de komende weken en een paar dagen in augustus, doe uzelf een plezier. Het meeste is uitverkocht, maar hier en daar zijn nog tickets te koop. Ik vond dit het beste wat ik dit jaar zag in het theater.

Het litteken van de dood

Ergens midden 2016 hoorde ik dat de langverwachte Wolkers-biografie van Onno Blom dit najaar zou verschijnen, tien jaar na het overlijden van Jan Wolkers. Eindelijk! Ik besloot het voorraadje boekenbonnen dat ik nog had hieraan te spenderen en bestelde vroeg deze zomer alvast de luxe editie in cassette, met daarin de biografie in een grotere, gebonden uitgave, een gebonden beeldboek met leven en werk van Jan Wolkers aan de hand van foto’s, portretten, kunstwerken en egodocumenten, en een facsimiledruk van een zelfportret van Jan Wolkers uit 1945. Een gelimiteerde uitgave, ik heb nummer 0647 van 2000 exemplaren.
Er was bij het verschijnen heel veel aandacht voor op radio, tv en in de krant. Geen echt juichende, maar over het algemeen wel positieve besprekingen, in de kranten die ik las. Onno Blom reisde door het land om te spreken en te signeren, ik zag hem in Oegstgeest, in Oud-Poelgeest, het hart van Wolkers-land kun je stellen.



En: op 19 oktober promoveerde Onno Blom op dit boek, zijn proefschrift: Het litteken van de dood.

En toen was er gedoe. Ik hoorde Onno Blom op een zaterdag in de Nieuwsshow (zie dit stukje op Tzum). In NRC werd gemeld dat het proefschrift in eerste instantie was afgewezen, waarna Blom het bewerkte en het door een anders samengestelde promotiecommissie werd goedgekeurd. Zie hier, hier, hier, hier en hier.
Als eenvoudig natuurkundig ingenieur moet ik maar geloven wat er staat, promotor Willem Otterspeer betoogt dat er meerdere mogelijke soorten wetenschappelijke biografie bestaan. OK. Hoe dan ook, een fraaie figuur is het niet, er blijft nu, terecht of niet, iets aan deze promotie kleven. Jammer. Zeg maar: Het litteken van Onno Blom.

Jan Wolkers zei over zijn werk en zijn leven: Niemand is dichter bij de waarheid gebleven dan ik. Mijn leven en werk zijn één. Onno Blom heeft zijn promotie-onderwerp omschreven als een onderzoek naar deze uitspraak. Met de boeken, de interviews, en met dat enorme archief tot zijn beschikking.
Als Wolkers-lezer en -liefhebber ben ik blij dat hij voor deze vorm gekozen heeft. En niet dat hij Wolkers academisch heeft willen duiden als 'de literaire exponent van de Nederlandse kerkverlaters na de Tweede Wereldoorlog, met een ruimere seksuele moraal en een kritisch engagement'. Of zoiets. Dat zou ook niet bij de anti-intellectualist (Hè bah!) Wolkers passen.

Het boek! Inclusief noten (waarbij ik meteen aanteken, dat ik die noten ook allemaal doorgenomen heb, waarover straks meer) en register 1115 bladzijden, een kloeke pil. Over leven en het werk, niet alleen van de schrijver, maar ook van de beeldhouwer en schilder. Ik meen mij overigens een interview met Onno Blom te herinneren, misschien bijna 10 jaar geleden, waarin hij zei dat de biografie zo'n 300, 400 bladzijden zou gaan tellen. Ergens is er iets gebeurd, dus.
Blom heeft gekozen voor een biografie vanuit het werk van Wolkers, gepubliceerd of vanuit het archief, ruim citerend, vergelijkend, vertellend.
Hij verantwoordt zijn keuze om de biografie in deze vorm te schrijven in de Proloog. "Jazeker, de ideale biografie is goed geschreven, liefst reportageachtig van opzet, is geen opzoekboek en maakt duidelijk dat een leven alleen in samenhang te begrijpen is. Het bronnenonderzoek van een ideale biografie is deugdelijk, en in het geval dat er orale bronnen zijn gebruikt, is wederhoor toegepast en kan elke bewering naar een bron herleid worden". Dat zijn de basisvoorwaarden volgens Blom. Het komt mij voor dat aan die laatste voorwaarde niet altijd voldaan is. In een flink aantal gevallen worden gebeurtenissen verteld aan de hand van gesprekken, gevoerd met Karina Wolkers. Ook over gebeurtenissen uit de periode waarin zij nog niet in het leven van Jan Wolkers was gekomen. Goed beschouwd zijn dit dus herinneringen aan wat Jan Wolkers haar ooit verteld heeft, wat hij verkoos te vertellen uit weer zijn herinneringen. Het geheugen is een onbetrouwbare leidsman. Als ik nog even verder mag mopperen: het uitgebreide notenapparaat is niet eenduidig. Er wordt geregeld verwezen naar gepubliceerd werk. Maar niet consequent naar bijvoorbeeld de eerste, of de laatste druk. Soms de eerste, soms een latere, soms een later verschenen verzamelbundel waarin de betreffende tekst is opgenomen. En soms gaat het echt mis. Kort Amerikaans is verschenen in 1962, en in 1979 verscheen een herziene versie. Op pagina 144/145 in de biografie wordt een scène die alleen in de herziene versie voorkomt (het wordt er nadrukkelijk bij verteld), toegelicht. De bijbehorende noot wijst echter naar de oorspronkelijke versie. Omdat ik die noten ook allemaal las en naploos, gaf dat soms verwarring.

Genoeg gemopperd, er valt in dit boek veel, heel veel te genieten. Het leven van Jan Wolkers wordt beschreven door nauwkeurig gekozen fragmenten, uit het gepubliceerde werk, maar ook ruimhartig uit niet-gepubliceerde archiefstukken. Hierdoor is eigenlijk een heel dik, nieuw Wolkersboek gemaakt. Vaak in overeenstemming met het echte leven, of met het beeld dat we van heem hadden, maar soms ook niet. Hij was meer dan die aardige natuur-opa die over het spuugbeestje vertelde. Wat mij betreft maken die verschillen Wolkers voor mij een vollediger mens.

Wolkers heeft (uit schaamte, piëteit?) bijvoorbeeld nooit geschreven over het werken voor de Duitsers (nou ja, het leveren van kruidenierswaren), waartoe zijn vader zich in de oorlog genoodzaakt zag. Zijn broer Gerrit vertrok in de oorlog naar Frankrijk, Wolkers schreef dat hij wilde proberen naar Engeland te ontsnappen, maar Gerrit werkte in werkelijkheid mee (wellicht uit geldgebrek, de familie was bepaald arm geworden na het verloop van vader Wolkers' winkel in Oegstgeest) aan de bouw van de eerste bunkers van de Atlantikwall.
Bij verschijnen van het boek was er enige verontwaardiging over het stiekem opnemen van gesprekken met een cassetterecorder, wat Wolkers kennelijk deed om 'aan materiaal voor zijn boeken te komen'. Ik vind dat niet zo heel erg bezwaarlijk. Uitgebreid wordt ook verteld over het seksleven van Jan Wolkers. Grotendeels was dat bekend. Onno Blom schrijft er over zonder een moreel oordeel te vellen. En zo hoort dat ook. Maar, als ik lees dat Wolkers, nog niet lang met Karina getrouwd en met kinderen van geen jaar oud, het als eind-vijftiger aanlegt met een 17-jarig meisje, dan is dat inderdaad iets wat ik liever niet te weten was gekomen en waarover ik in ieder geval wél een oordeel heb.

Indringend en ontroerend vond ik de stukken over het overlijden van Gerrit in 1944, en over het fatale ongeluk van Jans dochter Eva in 1951. IJzingwekkend. Herlees Kort Amerikaans, herlees Een roos van vlees!

Min of meer parallel aan het lezen van de biografie keek ik in de bijgeleverde beeldbiografie, zo'n 270 bladzijden met documenten, foto's en beeldend werk. Veel was bij mij al bekend van tentoonstellingen, en uit bijvoorbeeld Werkkleding en uit Mars Zwart & Titaan Wit, maar altijd fijn om weer te bekijken.

Mooie boeken, veel details, met veel plezier gelezen.

P.S.: Ik hoop dat het verkoopsucces van deze biografie uitgeverij De Bezige Bij doet besluiten om de reeks Dagboeken van Wolkers vanaf komend jaar weer voort te zetten. Ik mis in ieder geval nog 1968 en 1973, maar ook daarna hield Wolkers nog dagboek, deze biografie bewijst dat.

De naturalisatie van Henri Raphalowiz, die uiteindelijk niet doorging

Al een paar jaar weet ik dat Henri Raphalowiz in 1932 een verzoekschrift stuurde aan de Tweede Kamer, waarin hij vroeg 'om vaststelling eener regeling krachtens welke zij, die in Nederland zijn geboren en niet in het bezit zijn eener nationaliteit, kosteloos danwel tegen verminderde kosten kunnen worden genaturaliseerd; (..)’. Met dat verzoek is niet veel meer gedaan dan een ter inzagelegging.

Begin vorige week ontdekte ik dat Henri, die zijn naam toen nog als Raphalowitz (met tz) spelde, al twee keer eerder een verzoekschrift met ongeveer dezelfde strekking had ingediend, in 1922 aan HM de Koningin en in 1923 aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal. De bijbehorende dossiers heb ik vrijdag j.l. meteen opgevraagd en gefotografeerd. Ik ben dit alles nu aan het lezen en zal deze pagina daaraan aanpassen.

Ook al bekend was, dat Henri, die waarschijnlijk als “Vreemdeling” werd aangemerkt, in 1935 een verzoek indient om tot Nederlander te worden genaturaliseerd. Dat verzoek is niet gehonoreerd.

Maar: uit de dossierstukken die ik nu ter beschikking heb blijkt dat Henri ook al veel eerder (waarschijnlijk in 1922) een verzoek had ingediend om tot Nederlander genaturaliseerd te worden. Daar moet ik achteraan, in het Nationaal Archief. Ik zou eigenlijk meteen morgen willen gaan, maar het zal januari 2018 moeten worden.

Twee verzoeken om tot Nederlander genaturaliseerd te worden, en drie verzoekschriften met een handtekeningenactie om de procedure voor in Nederland geboren statelozen te vereenvoudigen en/of goedkoper te maken. Het is Henri jammer genoeg niet gelukt.

Questo paradiso

Als ze in town zijn ga ik er naartoe. Nits. Afgelopen week kwamen ze weer langs. Wij er weer naartoe. Waarom of waardoor, ik weet het niet precies, maar dit optreden was MA.GI.STRAAL.GOED. De zaal was totaal uitverkocht, er was een mooi, interessant decor, het geluid was prima (ok, eerste minuut was de zang te luid, werd meteen afgeregeld) en vooral: de heren waren bijzonder op dreef. Het gezicht van Nits is misschien Henk Hofstede, maar Robert Jan Stips excelleerde vrijdag op de toetsen als een ware virtuoso, en Rob Kloet, wat een drummer is dat toch. Strak, hard, onstuimig, gedoseerd, rustig en fluisterend. Ze speelden veel (misschien wel alles, ik heb het niet goed bijgehouden) van hun laatste plaat angst, die is toch weer heel anders dan de voorgaande. Mooie nummers, en ze gaan weer over van alles in Amsterdam-Oost, zal ik maar zeggen. Een juweel van een plaat, las ik ergens, ik ben het er mee eens. Ruim gelardeerd met oldies but goodies, bekend en minder bekend, beginnend met Oom-Pah-Pah en Les Nuits. Veel prachtige momenten. Erg, erg goed was toch weer (iets anders gearrangeerd, zoals gebruikelijk) Nescio. Iemand uit het publiek merkte op: Blijft mooi hè? En zo is het. Meerdere toegiften, de onverbiddelijke meezinger Giant Little Dwarf werd door de zaal verder doorgezongen toen de heren zelf al klaar waren. Ten slotte In The Dutch Mountains. Na afloop plaatje gekocht (ging bijna niet door omdat een voorgaande klant enigszins verward het pinapparaat in de tas had gedaan) en op de fiets naar huis. (Na een optreden van Nits gaat men op de fiets naar huis.) Langs het kanaal, zingend. Neeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeescio!

Fijn boek: Lingua

Een van de leukere, interessantere boeken die ik dit jaar las. Stukken van twee tot vijf bladzijden, in een vlotte stijl, over 69 Europese talen. Dat zijn ze overigens lang niet allemaal. Het gaat over verwantschappen tussen talen, hun geschiedenis, schrijf- en spreektaal, grammatica, bijna uitgestorven talen, enzovoorts. Kenmerken, eigenaardigheden, en interessante wetenswaardigheden. Ik noem er een paar. Je hebt niets aan een Wels woordenboek, want nghymoedd staat er niet in, je had moeten kijken bij cwm. Nederlandse schoolkinderen leren: de Fransen zeggen viertwintigtienacht tegen 98, maar de Denen zijn maller: hun 98 is acht-en-halfvijfs. In het oosten van Duitsland hebben enige tienduizenden mensen Sorbisch als moedertaal (ik had er ook nog nooit van gehoord). Monegaskisch wordt gesproken in Monaco, maar eigenlijk alleen tijdens de les Monegaskisch op school, verder spreekt iedereen altijd Frans. Noors bestaat niet. Maar er zijn wel vijf verschillende talen Reto-Romaans. Of is het: Retro-Romaans? Nederlanders zeggen: 'Als je groente te lang kookt, wordt het slap.' Gek hè? Enzovoorts en enzoverder. Fijn boek.