Ik las (o.a.): J.J. Voskuil, Het zwijgen (Dagboeken 1987 - 2006)

Het zevende en laatste deel van de dagboeken van J.J. Voskuil, Het zwijgen. Nou ja, zwijgen, dit deel telt 1157 bladzijden. Inclusief register, maar in dit geval is dat nodig, nuttig en inderdaad veel gebruikt.  

Dit is een ongemakkelijk, moeizaam deel. Voskuil is met pensioen, en wat dan? Han (gepensioneerd) en Lousje (huisvrouw) zitten elkaar continu in de weg, en dat levert bladzijde na bladzijde irritaties, ruzies, huilbuien en slaande deuren op. De ruzies verlopen keer op keer volgens hetzelfde patroon. Lousje wil iets, Han wil wat anders, Lousje wordt daar boos om. Han geeft min of meer toe, Lousje zegt dat zij dan wel weer de minste zal zijn, enzovoorts, enzovoorts, enzovoorts. Omdat Voskuil met pensioen is en tijd heeft voor zijn dagboek, worden deze ruzies uitgebreid beschreven. Ontluisterend. Gerbrand Bakker schreef in Trouw: verschrikkelijk, maar verslavend. Een van de Bureau-delen heeft als titel En ook weemoedigheid, een regel uit Het huwelijk, een gedicht van Elsschot. Voor dit dagboekdeel had men een andere regel uit hetzelfde gedicht kunnen nemen: Maar doodslaan deed hij niet. Nee, Han bleef bij Lousje, ik denk uit solidariteit, een kenmerkende eigenschap van Voskuil. Lousje en hij waren getrouwd, en zouden altijd bij elkaar blijven, hoewel Voskuil een aantal keren op, of over het randje van de huwelijkstrouw is gegaan. In dit deel (of liever: in de voetnoten, Voskuil schrijft er geen woord over) is er sprake van een verhouding met X., door de bezorgers geanonimiseerd. 

Zoals altijd zijn er ook de moeizame relaties met vrienden, zoals Henk (Romein) Meijer, Jan Bruggeman, Lou van Oyen. En er is de nasleep van het werk op het Meertens Instituut, Het Bureau. Op 10 januari 1989 komt Voskuil op Het Bureau om zijn dagboek, dat hij daar bewaarde, op te halen. Hij ziet dat de kamerindeling is gewijzigd, zijn erfenis (de kaartenbak) naar de kelder dreigt te worden verhuisd, en dat de vroegere medewerkers zich ergeren aan zijn bemoeizucht.

Als ik ooit dacht heb dat ik aan het hoofd stond van een kleine gideonsbende dan ben ik er door de ongeïnteresseerde, onverschillige houding van Koos en Marianne vandaag weer hardhandig aan herinnerd dat dit een fictie was. Ik word niet alleen niet gemist, mijn bezoeken en de herinnering aan vroeger irriteren hen. Dat is deprimerend, ook al wist ik het al langer dan vandaag. 

Het zwijgen bevat de dagboeken van 1 juli 1987 (de datum van pensionering) tot en met 4 oktober 2006. Maar in feite loopt het maar tot en met 1 april 1989. Dan stopt het, behoudens een enkele oprisping in 2001 (1 dag) en in 2006 (5 dagen). Voskuil ging zijn boek schrijven, Het Bureau. 

 

Zoals bij de eerder verschenen dagboeken las ik ook nu weer op de geëigende plaatsen de vakantiedagboeken van Voskuil. In dit geval de vakanties van 1988, 1990 en 1992, eerder gepubliceerd in Gaandeweg. 

En daar komt bij mij een vraagteken naar boven. De vakanties van 1990 en 1992 worden niet genoemd in het dagboek, er wordt daar dus ook niet naar Gaandeweg verwezen, zoals dat bij alle eerdere vakanties wél het geval was. De vakanties vallen binnen het eerder genoemde 'hiaat'. Kennelijk schreef Voskuil wél in zijn (vakantie?)dagboek tijdens de vakantie. Maar niet daarbuiten? Waarom hield Voskuil dagboek? Eigenlijk als zelfanalyse, om te onderzoeken hoe hij zich in situaties gedraagt, heeft hij meerdere keren gezegd. Om opgekropte woede af te voeren. Maar zou dat ineens niet meer nodig zijn na 1 april 1989, niet lang na het ontgoochelende bezoek aan Het Bureau? Voskuil heeft wel gezegd dat hij geplaagd werd door zware hoofdpijnen, en dat deze voorbij waren toen hij Het Bureau had geschreven. En er wordt op gewezen dat het schrijven van Het Bureau, en alles wat daar achteraan kwam, zeer tijdrovend was. Allemaal waar. Maar dat schrijven begon pas op 7 september 1990, ruim een jaar later. Ik vind het moeilijk te bevatten dat iemand van de een op andere dag stopt met schrijven, juist als dat schrijven een zelfanalyse, een onderzoek is. Een andere geopperde mogelijkheid is dat Voskuil gedesillusioneerd was over zijn dagboek, dat danig verminkt was door Lousje. 'Alle sjeu is eruit' zei hij tegen Detlev van Heest. Ik weet niet wannneer Lousje precies de schaar gepakt heet. Een andere mogelijkheid is dat Voskuil, of Lousje, de dagboekaantekeningen van na 1 april 1989 heeft vernietigd, wellicht omdat er veel in geschreven zou kunnen zijn over X., met wie Voskuil tot het eind van zijn leven een relatie heeft gehad. 

Veel van Voskuils dagboekaantekeningen zijn terecht gekomen in zijn literaire publicaties. De voetnoten verwijzen in voorkomende gevallen naar titel en bladzijde. Ik heb die boeken er ook maar bij gepakt. Zo heb ik dus ook De dood van Maarten Koning, De buurman en Requiem voor een vriend weer voor een flink deel herlezen. Overigens bevat Requiem voor een vriend ook verdacht veel dagboekachtige passages van na 1 april 1990. 

Het is jammer dat de bezorgers hierover niets naders (overlevering van dit deel van het dagboek, en de fragmenten uit 2001 en 2006) meedeelden, ook niet bij de boekpresentatie waar ik bij aanwezig was. U merkt, ik verzin ook maar wat. Ik had het graag allemaal aan de bezorgers gevraagd bij de boekpresentatie. Maar ja, toen had ik het boek nog niet gelezen. Sommige vragen blijven nu eenmaal onbeantwoord.

Voskuil overleed zoals bekend in 2008. Lousje woonde tot een paar jaar geleden nog steeds op hetzelfde adres, aan de Herengracht in Amsterdam. Dit voorjaar verscheen Het leven moe, dat een aantal gesprekken bevat tussen Lousje en Detlev van Heest. Deze laten de geestelijke slijtage zien. In het boek staan ook mooie foto's van het interieur van de woning, denkelijk genomen niet lang nadat Lousje Voskuil was verhuisd. Inmiddels (bijna 100 jaar) woont ze in een verpleeghuis. 

In de 'nasleep' van de dagboeken dit ook opnieuw gelezen. Nog even een ommetje, een bundel met interessante bijdragen. De tijd overwonnen van Paul van Tongeren, over de vergelijking van de stijlen van Voskuil en Proust, en over Voskuils wetenschapsopvatting vond ik het interessantst.

Hoe nu verder? Uitgeverij Van Oorschot is nog niet klaar met Voskuil. Er zit kennelijk nog meer in de literaire nalatenschap. In ieder geval is voor januari 2027 een bundel aangekondigd met brieven aan zijn vader Klaas Voskuil, de SDAP/PvdA voorman, hoofdredacteur van het Vrije Volk. Zoals uit de boeken van Voskuil blijkt, ook weer een moeizame, stroeve relatie. De titel belooft al wat, daarover.

Voor wat verder weg hoop ik dat er een goede biografie van Voskuil zal verschijnen. Die dagboeken zijn geweldig, maar dat is nog geen biografie. Detlev van Heest en Gerbrand Bakker hebben al gezegd dat zij die biografie NIET zullen schrijven. Misschien Arjen Fortuin, hij schreef bijvoorbeeld al over Geert van Oorschot. Maar dan moet eerst zijn huidige project, Louis Paul Boon, voltooid zijn. We zullen zien. Of niet.

Ik herinner mij de zonsverduistering van 15 februari 1961

Vandaag is er weer een zonsverduistering. In Nederland is die niet totaal. Een totale verduistering heb ik nooit gezien en ga ik ook nooit zien. Maar ik herinner mij de gedeeltelijke zonsverduistering op 15 februari 1961. Nou ja, die datum moest ik opzoeken. Die verduistering was 's ochtends. Ik zat in de eerste klas van de lagere school. Voor de les begon, tussen 8 en 9, werden we verzameld op een grasveldje bij school, aan de Paets van Troostwijkstraat in Den Haag. We kregen allemaal (of moesten meenemen, dat weet ik niet meer) een mica glaasje, dat beroet was of werd (het was nog de tijd van de kolenkachels, en eclipsbrilletjes waren er niet). En toen keken we. Juffrouw Hilkemeijer zal er wel wat bij verteld hebben, toen. Er waren wel wolken, nu en dan, denk ik me te herinneren. Voor zover ik weet heeft niemand toen een oogbeschadiging opgelopen.Gelukkig maar.