Piefje

 Kijk, een piefje. 

Dit hoort in mijn espresso-apparaat, maar bij het uitelkaar halen en schoonmaken is het weggeraakt. Lengte ongeveer 1 cm. Vandaag heb ik een nieuwe gekocht. De winkelmevrouw wist precies wat ik bedoelde. Ik noemde het merk van het apparaat en zei dat ik zo'n piefje wilde, dat daar bij het zeefje zit, ergens. Meteen duidelijk. Mooi woord, piefje. Opmerkelijk genoeg is er niet het woord pief voor een wat groter onderdeel. Overigens is de officiële benaming: 'waterstop'. Zegt Google nu net, ik kende dat woord niet. Ik hou het op piefje. Ik ga 'm even monteren, voor ik weer wat kwijt raak.

51 jaar Let It Be

And still they lead me back

To the long winding road

You left me standing here

A long, long time ago

De laatste Beatles-lp. Deze collectie stond natuurlijk gepland voor 2020, bij de 50e verjaardag. Maar er kwam iets tussen. Nu dan. Er zijn weer allerlei formats beschikbaar. En ik kocht weer de Super Deluxe Edition, met zes schijfjes.

cd1: Let It Be, de nieuwe stereo mix

Dit is een plaat 'met issues', zoals we tegenwoordig zeggen. Een verzameling studio- en live opnames uit januari 1969, aangevuld met een overgebleven nummer uit 1968 en een later nummer uit 1970. Geproduceerd door George Martin, Glyn Johns en uiteindelijk Phil Spector. John Lennon toonde zich in 1970 tevreden over het resultaat, Paul McCartney was woedend over wat met The Long And Winding Road was gedaan.

De nieuwe mix. Zoals bij alle eerdere boxen laten de verschillen zich goed horen, maar dan moet je wel luisteren op een fatsoenlijke installatie. Niet via je mobiel tijdens een wandeling naar de buurtsuper. 

De nieuwe mix laat weer meer laag horen dan bij 2009 remasters, en vaak duidelijker instrumenten. De Phil Spector geluidssoep helder gemaakt. De ironie is dat ik vind dat juist de door Spector toegevoegde koren en orkesten veel duidelijker zijn geworden, maar vooral ook: mooier, ruimtelijker. Niet heel makkelijk, want dat stond allemaal op 1 spoor. Giles Martin speelde dit af in Abbey Road en nam het op verschillende plaatsen in de studio weer op. Een soort stereo krijg je dan. 

De nummers die het meest van deze remix profiteren zijn (n.b.!) The Long And Winding Road, Let It Be en vooral Across The Universe, wat mij betreft een geweldige versie die mij, na al die jaren (jawel, daar ga ik!) ontroert zo prachtig. Tot slot: ook in deze remix (net als bij Abbey Road) komt het geweldige spel van Billy Preston eindelijk goed tot zijn recht. De Vijfde Beatle!

Het extra materiaal

En dan de 'extra nummers', wat opmerkingen vooraf. Vrijwel alles wat hieronder staat was al beschikbaar in het bootleg-circuit. In januari 1969 stonden er vrijwel continu camera's en microfoons op The Beatles gericht, vanwege de opnames van wat de film Let It Be zou worden. Hier een overzicht van die zgn. Nagra-tapes. Ik geloof dat ik ook nog ergens een bestand op een hard disk heb staan. Maar beluisteren duurt dus letterlijk een maand. Wie doet dat nou? Juist: Mark Lewisohn. Hij luisterde in januari 2019, 50 jaar na dato, steeds naar de corresponderende opnames van die dag. Hier zijn opgeluchte tweet na afloop.

@TheBeatles did it and now I’ve done it. An exhausting but exhilarating month’s work comes to an end. Finally I know how it was – and how I’ve been wrong in all my past writings. We’ve ALL had it wrong. Roll on Peter Jackson’s film and my Volume 3. #Twickenham #SavileRow #Jan69 pic.twitter.com/XhX2DrtCUU

— Mark Lewisohn (@marklewisohn) January 31, 2019

Maar goed, hier hebben we 4 extra cd's. Ook mooi, toch. Jammer vind ik dat de ruimte op de cd's niet echt gebruikt wordt, het zijn korte plaatjes, en dat er vooral eigen composities op staan, terwijl The Beatles deze maand juist ook veel teruggrepen naar oude rock 'n' roll nummers. Het zal een kwestie van copyright zijn.

cd2: Get Back - Apple Sessions

Als ik goed tel, zijn zes van deze veertien tracks geheel of gedeeltelijk eerder verschenen op Let It Be... Naked uit 2003, of op het bonusplaatje daarbij, Fly on the Wall. Het wordt voor een eenvoudige fan wel ingewikkeld om de administratie bij te houden met al die verschillende releases. 

Op deze cd een handvol alternate takes van nummers die op de uiteindelijke plaat terecht zouden komen, hier en daar aangevuld met flarden van gesprekken of (soms heel oude) nummertjes, zoals Wake Up Little Suzie van The Everly Brothers, en Fancy My Chances With You, een Lennon-McCartney nummer uit 1958(!). In feite is One After 909, dat wél op Let It Be kwam, ook zo'n nummer, ongeveer uit 1957, en eerder opgenomen, maar niet uitgebracht (tot 1996, op Anthology 3) in 1963.

Persoonlijk hoogtepunt? De hier gepresenteerde versie van The Long And Winding Road, zonder Spector-orkest en -koor (waar we natuurlijk wél aan gewend zijn) is fantastich. Maar officieel al eerder uitgebracht op Let It Be... Naked, in 2003.

cd3: Get Back - Rehearsals and Apple Jams

Op dit plaatje staan (van de dertien) vier tracks die geheel of gedeeltelijk eerder verschenen op Let It Be... Naked, Fly on the Wall of Anthology 3. Het aardige van dit plaatje is dat er vooral nummers op staan die pas later, op Abbey Road, of op All Things Must Pass en Imagine zouden verschijnen. Er was in die maand, die altijd wordt afgeschilderd als een lusteloze, miserabele bedoening, nog genoeg nieuw materiaal voorhanden. Alleen konden The Beatles maar niet goed besluiten wat ze aan het doen waren. Oefenen voor een optreden? Een film maken? Of een plaat opnemen? Fijn is hier Without A Song, door Billy, John en Ringo. Billy zou dit nummer in 1971 zelf opnemen en uitbrengen op zijn eigen lp, maar het is een ouwetje uit 1929 waarvan (ik heb even gegoogled) 230 coverversies bestaan.

cd4: Get Back - 1969 Glyn Johns mix

Dit is de lp die The Beatles op een gegeven moment ongeveer voor ogen hadden. Nieuwe nummers, geen overdubs, geen productie, mét eventuele valse starts, studiogeluiden en conversatie. Zoals John zei: The Beatles, "warts and all". Uit de in januari gemaakte opnamen maakte engineer/producer Glyn Johns vier keer een selectie. Dit is de derde, die lang als definitief gold, en die in deze vorm ook als de nieuwe Beatles-lp werd aangekondigd. Dat ging niet door. De meeste nummers kwamen een jaar later in een of andere vorm, soms van een andere opname, in ieder geval door Phil Spector wél geproduceerd, op Let It Be terecht, Don't Let Me Down werd een de b-kant van de single Get Back, Teddy Boy kwam (door Paul opnieuw opgenomen) uiteindelijk terecht op zijn eerste solo-lp McCartney, het nummer Rocker bleef in de archieven. Tot nu dan. Het is een lekkere, wat rommelige plaat, ik vind het wel charmant. Het schijnt dat voor sommige nummers mixen uit 1970 zijn gebruikt, met bijv. de stereokanalen verwisseld. De Japanse versie heeft dan weer wel de goede 1969-mix, maar bij sommige nummers een mindere kwaliteit geluid. Ik ben blij met de betere geluidskwaliteit. 

Ergens, in een parallel heelal is deze lp in de zomer van 1969 uitgekomen, vóór Abbey Road. Maar wij leven in dit heelal. Deze lp komt uit in 2021.

Aardig is de hoes uit 1969, een re-make van de hoes van de eerste lp, Please Please Me uit 1963. Zelfde plek, zelfde fotograaf, meer haar en snor.

Net iets andere foto's uit dezelfde sessies werden in 1973 gebruikt voor 1962-1966 en 1967-1970, de rode en blauwe dubbel-lp's.

cd5: Let It Be ep

Dit is een vreemde eend in de bijt, of eigenlijk: een vreemd eendje. Er staat maar 13 minuutnogwat muziek op dit plaatje. Twee verdere Glyn Johns mixen, uit 1970, toen de 1969 mix (cd4) niet meer overeenkwam met de inhoud van de definitieve Let It Be film. Deze twee tracks hadden wat mij betreft wel als 'bonustracks' bij cd4 gekund. En twee nieuwe mixen van de singleversies van Don't Let Me Down en Let It Be. Fijn, maar waarom dan niet die van Get Back en You Know My Name (Look Up The Number), dan was het 'compleet' geweest. Enfin, altijd wat te mopperen. Op dit plaatje had zo mooi de Glyn Johns mix van het rooftop optreden gekund. Maar ik begrijp dat de master tapes daarvan zoek zijn. George Martin mixte een paar dagen later ook een aantal nummers. Het zal te maken hebben met de Disney-rechten op de te verschijnen Peter Jackson-film Get Back, waar het optreden naar verluidt in zijn geheel in te zien zal zijn, voor het eerst.

blu-ray disc 

Bevat 2 surround-mixen en een 96kHz/24bit High Res Stereo mix. Zoals eerder gezegd: ik heb een blu-ray speler, die dat aankan, maar ik heb verder geen 5.1 geluidset, of een bioscoop. Misschien ooit. 

Er zit ook weer een schitterend boek van 100 bladzijden bij, tjokvol achtergronden, foto's, facsimile's en opnamedetails van ieder nummer. Zelf vind ik vooral dat laatste interessant, deze sessies zijn in een aantal gevallen slecht of niet gedocumenteerd, door audio en film te vergelijken heeft men veel onbekende info alsnog vast kunnen stellen. uitgebreide en in sommige gevallen verbeterde informatie ten opzichte van het onvolprezen The Complete Beatles Recording Sessions van Mark Lewisohn, zoals al vaker gezegd nog steeds een geweldig boek maar inmiddels aan een update toe.

Nog een boek

Ongeveer gelijk met deze editie kwam er ook nog een mooi boek uit, The Beatles:Get Back.

Een prachtig coffee table book van 240 bladzijden, vol met foto's en stills uit de films, en vooral veel uitgeschreven dialogen. Met een voorwoord van Peter Jackson, en een inleiding door Hanif Kureishi. Met heel veel plezier en aandacht bekeken, gelezen en genoten.

P.S.: 

Over een week de première van de Peter Jackson-film The Beatles: Get Back, 3 x 2 uur op Disney+. Ook is er een bioscoopversie van 100 minuten, en er zijn geruchten over een 12-uur versie op dvd/blu-ray. Laat maar komen!

P.P.S.: 

Bij de eerste edities van de lp Let It Be, in 1970, zat ook een Get Back boek. Dat is allang niet meer leverbaar, en nu een collector's item. Op het moment dat ik dit schrijf is een pdf-versie van dat boek hier te downloaden.

Eerste hulp bij klassieke muziek

Ik kocht dit boek eind 2019, toen het net uit was. Je zag het her en der in de boekhandels, op stapeltjes. Ik kom uit een omgeving waar klassieke muziek niet aanwezig was. Popmuziek overigens ook niet, mijn ouders luisterden naar 'lichte muziek'. Toen ik zelf een radiootje had, en later een 'stereo-installatie', luisterde en kocht ik popmuziek. Pas veel later af en toe ook een klassieke lp of cd. Maar: er is veel, zoooo veel. Waar te beginnen. Dit boek leek mij een aardige handreiking.

Bij mij verdween het boek in eerste instantie ook weer op een stapel, namelijk die van 'te lezen boeken'. Ergens halverwege vorig jaar begon ik te lezen. En nu is het uit.

Dit boek is in ieder geval geen leerboek klassieke muziek. Het zijn korte stukken, waarin steeds een stuk, componist of genre op een vrolijke manier besproken wordt. 147 stukjes van een of twee bladzijden. Voor mijn gevoel staat het allemaal een beetje willekeurig doorelkaar, het eerste stukje gaat over Debussy, het tweede over de Matthäus Passion en het derde over Louis Andriessen, je gaat dus wel een beetje aan de diepe kant het zwembad in. Het leuke is dat er ook een door de auteur samengestelde Spotify speellijst bij hoort, waarin op volgorde de besproken muziek gepresenteerd wordt. Maar dan heb je wel 1148 nummers, bijna 103 uur muziek. Ik heb het parallel aan het boek allemaal beluisterd. 

De lijst liet mij mooie dingen horen, maar ook minder mooie, vervelende stukken. Zoals ergens in het boek staat: iedereen heeft zijn eigen oren. Symbolisch eindigen het boek en de speellijst met 4'33" van John Cage.

En nu? Verder luisteren dan maar. 

Voermans sluit af met een stappenplan, daar ga ik voorlopig nog wel wat in grasduinen. 

De oude nieuwe Lone Project

Ik moet beter opletten. Net als vorige keer blijkt er ook nu allang weer nieuw werk van Lone Project (Michel van Dijk en Ferdinand Bakker, eerder in Alquin) uit te zijn. Al meer dan een jaar. 

De vierde is dit. Van Dijk en Bakker zaten dus in Alquin, ook goed, maar dit is een ander geluid. Lekkere plaat, beetje laid-backbluesgitaarrock, als u begrijpt wat ik bedoel. Beste nummer vind ik When The House Is Cold, doet mij denken aan J.J. Cale, met de wat korrelige stem van Van Dijk en goede gitaar van Bakker. 

Om verdere achterstanden te voorkomen, tekende ik maar vast in de de volgende plaat. 

In Tirol

We waren ruim een week in Tirol. Ik was er niet eerder. Ja, een keer overheen gevlogen, op weg naar Kreta, in 1985. 

We hebben er een paar dagen gewandeld. Ik vond het schitterend. De gemengde bossen met schitterende kleuren, midden in de herfst, toch al mijn favoriete jaargetijde. En dan het geluid: een beetje wind, wat geritsel van takjes en vallende bladeren. Zoals ik het mij voorgesteld en gehoopt had. We troffen het: rustig herfstweer, geen regen, 's nachts een klein beetje vorst aan de grond.

Vanwege een opspelende achillespees gingen we ook een dag naar Kristallwelten van Swarovski, in Wattens. Het leek me eigenlijk niet veel, een dag kristallen konijntjes kijken of zo, maar het was heel anders: een mooie, uitgebreide tenstoonstelling van moderne kunst-installaties, binnen en buiten, en soundscapes o.a. van Brian Eno. Ik zeg het gewoon: top.

Verder natuurlijk een kasteel bekeken. En in een kabelbaan gezeten. 

Prima week, en met de achillespees is alles weer ok, dank u.

In Hamburg: Die Beatles aus Liverpool

"I might have been born and raised in Liverpool - but I grew up in Hamburg" (John Lennon)

Eerder keek ik al rond in Londen en Liverpool, maar ook in Hamburg zijn er plekken die te maken hebben met 'die Beatles'. Tussen augustus 1960 en december 1962 gingen ze er vijf keer naartoe, en speelden daar maandenlang, avond aan avond, urenlang in clubs in Sankt Pauli, de uitgaanswijk van Hamburg. Daar groeiden ze van amateurbandje naar de fantastische, professionele liveband die de wereld zou veroveren.

Ik reed al vaker langs Hamburg, dit keer maakte ik op weg naar Zweden een tussenstop. Zijn er überhaupt nog mensen die in Hamburg naar Beatles-plekken komen kijken? Die vraag werd meteen beantwoord toen we vanuit het hotel naar de Reeperbahn wandelden. Op de hoek Spielbudenplatz - Davidstraße passeerden we het politiebureau, waar Paul McCartney en (toenmalig drummer) Pete Best op 29 en 30 november 1960 werden vastgehouden voor ze het land werden uitgezet wegens brandstichting. In oktober 2021 stonden 3 verschillende gezelschapjes om 10 uur 's ochtends dit verder niet-zo-bijzondere gebouw te fotograferen. Dus.

Ik wilde niet te lang in Hamburg blijven, en heb mij een beetje beperkt tot 'Beatles-adressen' aan, of in de buurt van de Reeperbahn. Het betreft dan de clubs waar ze optraden, het café waar ze dronken, de bioscoop waar ze sliepen en de deur waar John stond.

De bioscoop waar ze sliepen? De deur waar John stond?

The Beatles arriveerden op 17 augustus 1960 in Hamburg. Die eerste nacht sliepen ze in de flat van Bruno Koschmider, de Duitse clubeigenaar die ze had geboekt. De volgende dag werden ze ondergebracht in het Bambi-Filmkunsttheater, de Bambi-Kino, een kleine buurtbioscoop in de Paul-Roosen-Straße. Daar sliepen ze, achter de bioscoop in (waarschijnlijk) twee opslagruimtes, zonder daglicht, met als wasvoorziening het naastgelegen damestoilet. Ik schrijf 'waarschijnlijk', omdat de verhalen in verschillende bronnen vaak tegenstrijdig zijn, ook de herinneringen en foto's in het Anthology boek van The Beatles zelf, zijn  wellicht niet correct. Wie neemt het ze kwalijk?

De meest gedetailleerde beschrijving van de Bambi-Kino is denk ik die van Thorsten Knublauch, in het overigens ook verder zeer lezenswaardige KenwoodLennon blog. (Zijn nieuwe boek The Beatles Mach Schau in Hamburg) heb ik nog niet gelezen.)

Er zat niets anders op, ik moest zelf even gaan kijken.

Het adres van de voormalige bioscoop, Paul-Roosen-Straße 33, is makkelijk te vinden. Aan het eind van de Große Freiheit linksaf, en dan, na een meter of 30, 40 is er een blauw geverfd pand uit het begin van de 19e eeuw. Een deur, daarnaast een garagedeur met daarop een met blauwe verf gespoten hertje (Bambi), aan de muur onder de klimop een foto met John, Paul, George en Pete (niet Stu Sutcliffe,  hoewel hij hier ook 'woonde'). Ik heb nog geen foto's gevonden van deze gevel ca 1960, maar de huisdeur zal ongeveer op de plaats van de vroegere bioscoopingang zitten.

Ik voelde aan de deur, die niet goed in het slot zat. Naar binnen dan. Erachter was een halletje, een trap naar boven die naar de na 1962 (toen de bioscoop sloot) hierboven gerealiseerde appartementen zal leiden, en twee deuren. De deur naar links was dicht, door de brievenbus zag ik de naastgelegen garage. Door de andere deur zou je uit moeten komen in weer een ruimte, met daarachter dan de (voormalige bioscoop. Deze deur zat dicht, er werd niet gereageerd op mijn (bescheiden) geklop.

Naar buiten dan maar weer. Om de hoek, Große Freiheit 85, is een obscuur deurtje.

Dit is de vroegere nooduitgang van de Bambi-Kino. Erachter is of was een lange gang naar de bioscoop, met ongeveer halverwege de eerder genoemde slaapverblijven van The Beatles. The Beatles gebruikten denk ik vooral deze deur, vanuit hun verblijf de kortste weg naar buiten, een eindje verderop in de straat zijn de Indra en de Kaiserkeller, de eerste clubs waar ze in 1960 speelden. Er zijn foto's van John die (na een verloren weddenschap) hier op de stoep in onderbroek een krantje staat te lezen. Ook deze deur was dicht. De vraag blijft staan: hoe zag-ziet het er vanbinnen uit, bestaat het nog?

In het voorjaar van 1961 werd John in Hamburg gefotografeerd door Jürgen Vollmer, een vriend die ze daar hadden ontmoet. Vollmer was assistent van fotograaf Reinhart Wolf en wilde John fotograferen, en zo geschiedde. Er werden van John, staand in een deuropening in een Hamburgs sraatje, twaalf foto's gemaakt. Hieronder de bekendste. De (met opzet bewogen) passerende figuren zijn Paul, George en Stuart Sutcliffe.

Deze foto werd veel later, in 1975, door John gebruikt als hoesfoto voor zijn Rock 'n' Roll lp.

Ik wilde, nu ik er was, die deur dus zien, en mijn eigen Rock 'n' Roll foto maken. Het is een beetje de Abbey Road zebra van Hamburg. Het adres is bekend, het is een paar minuten wandelen verwijderd van de Große Freiheit. In de Wohlwillstraße ga je door een poortje (Jägerpassage) naar een doodlopend binnenstraatje. En daar is dan die deur. Maar: het zijn er twee. Welke van de twee is het? Op mijn mobiel was het zonder leesbril wel klein om te vergelijken. Nou ja, dan maar geposeerd voor beide deuren, dan zou ik thuis wel verder zien. Verder wandelend zag ik dat er nóg een poortje was met opschrift Jägerpassage, met daarachter weer twee van die deuren. Nog maar wat foto's gemaakt dan. Samen met meerdere andere bedevaartgangers, overigens.

Kijkend naar de beschadigingen in de bakstenen, sommige gaten zaten er in 1961 en zitten er in 2021, is de conclusie dat in 1961 de foto genomen is met John in de toegang met de tijdelijke (zo werd me verteld door een bewoner, de oude komt weer terug) deur.

Er hangt en staat van alles omheen, de lamp hangt ietsje hoger, en die tijdelijke deur: juist wel aardig, vind ik. In 1961 stond de deur overigens open.

In zwart-wit, iets donkerder gemaakt en zo goed mogelijk op maat gesneden:

Eindelijk zag ik het complete Sint Laurens-altaarstuk van Maarten van Heemskerck

Ik was het al een tijdje van plan: het complete Sint Laurens-altaarstuk van Maarten van Heemskerck bekijken, in de Lutherse Domkerk van Linköping, Zweden. In 2018 zag ik de zijpanelen in Alkmaar, ter gelegenheid van het 500-jarig bestaan van de St. Laurenskerk. Ze waren ongeveer een half jaar tentoongesteld in die kerk, waarvoor ze gemaakt waren en waar ze tot 1581 hadden gehangen. Ik bezocht de tentoonstelling twee keer (1, 2) en was er zeer van onder de indruk.

We komen met enige regelmaat in Zweden, onze zoon woont er sinds september 2018, maar een bezoek aan Linköping vanuit Gotenburg is toch 3 uur rijden, enkele reis. Een keer was er wel een kleine mogelijkheid, maar toen was het altaarstuk ingepakt wegens renovatiewerkzaamheden. Gelukkig had ik gemaild. Daarna konden we een tijd niet naar Zweden.

Dit keer lukte het wel. We reden naar Linköping en zagen het altaarstuk, in de kerk, in volle glorie.

Om te beginnen is het vanwege zijn afmetingen al een imponerend kunstwerk. Geopend meet het zo'n 6 x 8 meter. Maar vooral het afgebeelde werk vind ik geweldig. Een schilder uit de Noordelijke Nederlanden, die schildert als een klassiek beeldhouwer, als Raphael, als (durf ik het te zeggen? Ik durf het te zeggen:) Michelangelo, het is indrukwekkend. Ik heb weer gekeken en genoten. 

Het altaarstuk hing vanaf 1582 230 jaar in het hoogkoor van de Dom, maar omdat het daar te donker werd is het in 1812 verplaatst naar de zuidelijke wand van de kerk, waar het nu nog hangt.

Elk voordeel heeft zijn nadeel: in de geopende opstelling van het complete stuk zijn de achterkanten van de zijpanelen niet echt goed te zien. 

Gelukkig was dat in Alkmaar in 2018 wel goed mogelijk: 

In de kerk was nog wel aandacht voor de expositie van 2018 in Alkmaar. Er lagen folders over de toenmalige tentoonstelling, en er werd een video afgespeeld over de demontage in Linköping, het transport en de opbouw in Alkmaar.

Tot slot nog een linkje naar een webpagina van Margaretha Svensson, over het fotograferen van het altaarstuk, in 2018 naar aanleiding van de tentoonstelling in Alkmaar.

Enfin, ik heb er geen verstand van, en ik beschouw mijzelf niet als gelovig, maar ik vind dit een prachtig kunstwerk, waar ik stil naar kan kijken en van kan genieten. De rit naar Linköping dubbel en dwars waard.