We waren ruim een week in Tirol. Ik was er niet eerder. Ja, een keer overheen gevlogen, op weg naar Kreta, in 1985.
We hebben er een paar dagen gewandeld. Ik vond het schitterend. De gemengde bossen met schitterende kleuren, midden in de herfst, toch al mijn favoriete jaargetijde. En dan het geluid: een beetje wind, wat geritsel van takjes en vallende bladeren. Zoals ik het mij voorgesteld en gehoopt had. We troffen het: rustig herfstweer, geen regen, 's nachts een klein beetje vorst aan de grond.
Vanwege een opspelende achillespees gingen we ook een dag naar Kristallwelten van Swarovski, in Wattens. Het leek me eigenlijk niet veel, een dag kristallen konijntjes kijken of zo, maar het was heel anders: een mooie, uitgebreide tenstoonstelling van moderne kunst-installaties, binnen en buiten, en soundscapes o.a. van Brian Eno. Ik zeg het gewoon: top.
Verder natuurlijk een kasteel bekeken. En in een kabelbaan gezeten.
Prima week, en met de achillespees is alles weer ok, dank u.
"I might have been born and raised in Liverpool - but I grew up in Hamburg" (John Lennon)
Eerder keek ik al rond in Londen en Liverpool, maar ook in Hamburg zijn er plekken die te maken hebben met 'die Beatles'. Tussen augustus 1960 en december 1962 gingen ze er vijf keer naartoe, en speelden daar maandenlang, avond aan avond, urenlang in clubs in Sankt Pauli, de uitgaanswijk van Hamburg. Daar groeiden ze van amateurbandje naar de fantastische, professionele liveband die de wereld zou veroveren.
Ik reed al vaker langs Hamburg, dit keer maakte ik op weg naar Zweden een tussenstop. Zijn er überhaupt nog mensen die in Hamburg naar Beatles-plekken komen kijken? Die vraag werd meteen beantwoord toen we vanuit het hotel naar de Reeperbahn wandelden. Op de hoek Spielbudenplatz - Davidstraße passeerden we het politiebureau, waar Paul McCartney en (toenmalig drummer) Pete Best op 29 en 30 november 1960 werden vastgehouden voor ze het land werden uitgezet wegens brandstichting. In oktober 2021 stonden 3 verschillende gezelschapjes om 10 uur 's ochtends dit verder niet-zo-bijzondere gebouw te fotograferen. Dus.
Ik wilde niet te lang in Hamburg blijven, en heb mij een beetje beperkt tot 'Beatles-adressen' aan, of in de buurt van de Reeperbahn. Het betreft dan de clubs waar ze optraden, het café waar ze dronken, de bioscoop waar ze sliepen en de deur waar John stond.
De bioscoop waar ze sliepen? De deur waar John stond?
The Beatles arriveerden op 17 augustus 1960 in Hamburg. Die eerste nacht sliepen ze in de flat van Bruno Koschmider, de Duitse clubeigenaar die ze had geboekt. De volgende dag werden ze ondergebracht in het Bambi-Filmkunsttheater, de Bambi-Kino, een kleine buurtbioscoop in de Paul-Roosen-Straße. Daar sliepen ze, achter de bioscoop in (waarschijnlijk) twee opslagruimtes, zonder daglicht, met als wasvoorziening het naastgelegen damestoilet. Ik schrijf 'waarschijnlijk', omdat de verhalen in verschillende bronnen vaak tegenstrijdig zijn, ook de herinneringen en foto's in het Anthology boek van The Beatles zelf, zijn wellicht niet correct. Wie neemt het ze kwalijk?
De meest gedetailleerde beschrijving van de Bambi-Kino is denk ik die van Thorsten Knublauch, in het overigens ook verder zeer lezenswaardige KenwoodLennon blog. (Zijn nieuwe boek The Beatles Mach Schau in Hamburg) heb ik nog niet gelezen.)
Er zat niets anders op, ik moest zelf even gaan kijken.
Het adres van de voormalige bioscoop, Paul-Roosen-Straße 33, is makkelijk te vinden. Aan het eind van de Große Freiheit linksaf, en dan, na een meter of 30, 40 is er een blauw geverfd pand uit het begin van de 19e eeuw. Een deur, daarnaast een garagedeur met daarop een met blauwe verf gespoten hertje (Bambi), aan de muur onder de klimop een foto met John, Paul, George en Pete (niet Stu Sutcliffe, hoewel hij hier ook 'woonde'). Ik heb nog geen foto's gevonden van deze gevel ca 1960, maar de huisdeur zal ongeveer op de plaats van de vroegere bioscoopingang zitten.
Ik voelde aan de deur, die niet goed in het slot zat. Naar binnen dan. Erachter was een halletje, een trap naar boven die naar de na 1962 (toen de bioscoop sloot) hierboven gerealiseerde appartementen zal leiden, en twee deuren. De deur naar links was dicht, door de brievenbus zag ik de naastgelegen garage. Door de andere deur zou je uit moeten komen in weer een ruimte, met daarachter dan de (voormalige bioscoop. Deze deur zat dicht, er werd niet gereageerd op mijn (bescheiden) geklop.
Naar buiten dan maar weer. Om de hoek, Große Freiheit 85, is een obscuur deurtje.
Dit is de vroegere nooduitgang van de Bambi-Kino. Erachter is of was een lange gang naar de bioscoop, met ongeveer halverwege de eerder genoemde slaapverblijven van The Beatles. The Beatles gebruikten denk ik vooral deze deur, vanuit hun verblijf de kortste weg naar buiten, een eindje verderop in de straat zijn de Indra en de Kaiserkeller, de eerste clubs waar ze in 1960 speelden. Er zijn foto's van John die (na een verloren weddenschap) hier op de stoep in onderbroek een krantje staat te lezen. Ook deze deur was dicht. De vraag blijft staan: hoe zag-ziet het er vanbinnen uit, bestaat het nog?
In het voorjaar van 1961 werd John in Hamburg gefotografeerd door Jürgen Vollmer, een vriend die ze daar hadden ontmoet. Vollmer was assistent van fotograaf Reinhart Wolf en wilde John fotograferen, en zo geschiedde. Er werden van John, staand in een deuropening in een Hamburgs sraatje, twaalf foto's gemaakt. Hieronder de bekendste. De (met opzet bewogen) passerende figuren zijn Paul, George en Stuart Sutcliffe.
Deze foto werd veel later, in 1975, door John gebruikt als hoesfoto voor zijn Rock 'n' Roll lp.
Ik wilde, nu ik er was, die deur dus zien, en mijn eigen Rock 'n' Roll foto maken. Het is een beetje de Abbey Road zebra van Hamburg. Het adres is bekend, het is een paar minuten wandelen verwijderd van de Große Freiheit. In de Wohlwillstraße ga je door een poortje (Jägerpassage) naar een doodlopend binnenstraatje. En daar is dan die deur. Maar: het zijn er twee. Welke van de twee is het? Op mijn mobiel was het zonder leesbril wel klein om te vergelijken. Nou ja, dan maar geposeerd voor beide deuren, dan zou ik thuis wel verder zien. Verder wandelend zag ik dat er nóg een poortje was met opschrift Jägerpassage, met daarachter weer twee van die deuren. Nog maar wat foto's gemaakt dan. Samen met meerdere andere bedevaartgangers, overigens.
Kijkend naar de beschadigingen in de bakstenen, sommige gaten zaten er in 1961 en zitten er in 2021, is de conclusie dat in 1961 de foto genomen is met John in de toegang met de tijdelijke (zo werd me verteld door een bewoner, de oude komt weer terug) deur.
Er hangt en staat van alles omheen, de lamp hangt ietsje hoger, en die tijdelijke deur: juist wel aardig, vind ik. In 1961 stond de deur overigens open.
In zwart-wit, iets donkerder gemaakt en zo goed mogelijk op maat gesneden:
Ik was het al een tijdje van plan: het complete Sint Laurens-altaarstuk van Maarten van Heemskerck bekijken, in de Lutherse Domkerk van Linköping, Zweden. In 2018 zag ik de zijpanelen in Alkmaar, ter gelegenheid van het 500-jarig bestaan van de St. Laurenskerk. Ze waren ongeveer een half jaar tentoongesteld in die kerk, waarvoor ze gemaakt waren en waar ze tot 1581 hadden gehangen. Ik bezocht de tentoonstelling twee keer (1, 2) en was er zeer van onder de indruk.
We komen met enige regelmaat in Zweden, onze zoon woont er sinds september 2018, maar een bezoek aan Linköping vanuit Gotenburg is toch 3 uur rijden, enkele reis. Een keer was er wel een kleine mogelijkheid, maar toen was het altaarstuk ingepakt wegens renovatiewerkzaamheden. Gelukkig had ik gemaild. Daarna konden we een tijd niet naar Zweden.
Dit keer lukte het wel. We reden naar Linköping en zagen het altaarstuk, in de kerk, in volle glorie.
Om te beginnen is het vanwege zijn afmetingen al een imponerend kunstwerk. Geopend meet het zo'n 6 x 8 meter. Maar vooral het afgebeelde werk vind ik geweldig. Een schilder uit de Noordelijke Nederlanden, die schildert als een klassiek beeldhouwer, als Raphael, als (durf ik het te zeggen? Ik durf het te zeggen:) Michelangelo, het is indrukwekkend. Ik heb weer gekeken en genoten.
Het altaarstuk hing vanaf 1582 230 jaar in het hoogkoor van de Dom, maar omdat het daar te donker werd is het in 1812 verplaatst naar de zuidelijke wand van de kerk, waar het nu nog hangt.
Elk voordeel heeft zijn nadeel: in de geopende opstelling van het complete stuk zijn de achterkanten van de zijpanelen niet echt goed te zien.
Gelukkig was dat in Alkmaar in 2018 wel goed mogelijk:
In de kerk was nog wel aandacht voor de expositie van 2018 in Alkmaar. Er lagen folders over de toenmalige tentoonstelling, en er werd een video afgespeeld over de demontage in Linköping, het transport en de opbouw in Alkmaar.
Tot slot nog een linkje naar een webpagina van Margaretha Svensson, over het fotograferen van het altaarstuk, in 2018 naar aanleiding van de tentoonstelling in Alkmaar.
Enfin, ik heb er geen verstand van, en ik beschouw mijzelf niet als gelovig, maar ik vind dit een prachtig kunstwerk, waar ik stil naar kan kijken en van kan genieten. De rit naar Linköping dubbel en dwars waard.
Vandaag bezocht ik het Nationaal Holocaust Namenmonument, aan de Weesperstraat in Amsterdam.
Onderweg liep ik eerst nog even langs het Auschwitzmonument, gemaakt door Jan Wolkers, dat sinds 1993 in het Wertheimpark ligt.
Spiegels, maar gebroken om de spiegeling zoveel mogelijk onmogelijk te maken. 'Na Auschwitz is de hemel nooit meer ongeschonden', volgens Wolkers. Ik was er al vaker, een mooi symbolisch gedenkteken.
Het Namenmonument. Ik had er natuurlijk al veel over gelezen, maar het bezoek was toch een indrukwekkende, stilmakende ervaring. Het monument betaat uit meterslange, ongeveer 2,5 m hoge muren, gemetseld in baksteen, met op elke steen een naam, in totaal 102.000 namen van Nederlandse Joden, Sinti en Roma die in de nazi-kampen vermoord werden. Boven de muren grote, de omgeving juist perfect reflecterende roestvrijstalen panelen. Samen symboliseren ze de verbinding tussen het heden en het verleden. Vergeleken met het Auschwitzmonument: een andere tijd, een andere symboliek.
Het monument betaat uit 4 eenheden, in de vorm van vier Hebreeuwse letters die samen het woord לזכר (l'zecher) weergeven, dat ‘In herinnering aan’ betekent.
Het komt over als een waar labyrint, waar je doorheen wandelt. Mijn ogen dwaalden langs de de muren, bleven steeds bij namen haken. Uiteindelijk belandde ik bij Marcel (Philip) Raphalowiz.
Marcel woonde ooit (1936 - 1942) in het huis waar ik in de jaren '60 en '70 woonde. Hij sliep in hetzelfde kamertje, als hij naar buiten keek zag hij ongeveer hetzelfde als ik. Hij ging misschien wel naar dezelfde buurtschool als ik, jaren later. Een foto van hem ben ik nog niet tegengekomen. Ik weet maar een paar dingen over Marcel en zijn familie, dat staat hier.
Om zijn steen heen vond ik die van zijn familie. Onder hem zijn grootvader, boven hem een tante. Zijn vader weer verder naar boven, zijn moeder in de volgende rij. Zijn familie van moederskant (Velleman) vond ik in een ander deel.
Vandaag, 30 september, is de dag die officieel is aangemerkt als die van Marcels overlijden, in 1942. Ook daarom stond ik vanmorgen in gedachten bij zijn steen, die ik even aanraakte.
Vandaag, 9 september 2021, is het precies 50 jaar geleden dat de lp Imagine van John Lennon uitkwam. 50 jaar! Er is geen 50 Year Anniversary Edition, want die kwam (bij wijze van spreken) al uit in 2018. Imagine was de eerste lp die ik ooit kocht. Hij was net uit. Je kunt je muziekverzameling slechter beginnen, denk ik.
Wij hadden thuis geen platenspeler. En ook geen radio, er was radiodistributie. Mijn ouders waren niet zo van de popmuziek. Op zaterdag ging ik naar een tante die schuin tegenover ons woonde om daar naar de Top-40 te luisteren, want die werd uitgezonden door Veronica en dat zat dus niet in die radiodistributie. Ik klaag niet, maar vertel hoe het was.
Ik zat nog op school, en verdiende wat geld bij door dagelijks met de brommer voor de LOI huiswerk van cursisten af te leveren en op te halen bij een aantal docenten in Den Haag. Eindelijk had ik een stereo-installatie bijelkaar, een Sony tuner, versterker en platenspeler, en twee kleine boxjes. Ik herinner mij dat ik op ons kamertje (ik deelde dat met mijn broer) gebiologeerd kon zitten kijken naar de groen oplichtende lampjes.
Imagine kocht ik bij V&D, eerst luisteren met van die losse luisterdingen. Mensen van een bepaalde leeftijd weten wat ik bedoel.
Ik vond en vind de plaat geweldig, John Lennon in topvorm. Ik ben hem blijven draaien, ook nu nog, nog steeds. Niet dagelijks, maar toch: met enige regelmaat.
Imagine is een van de betere Beatles-soloplaten, vind ik. Het titelnummer is meer dan bekend, ook de andere nummers zijn goed, tot zeer goed. Ik denk dat mijn favoriete nummer Gimme Some Truth is. Luister ook naar de perfecte gitaar van George Harrison.
Ik noem 2021 wel het dikkeboekenjaar. Weer een deel Nabokov, verhalen van Paustovski en R.J. Peskens, een nieuwe roman van A.F.Th., de Nescio- en Roth-biografiën, George Harrisons I Me Mine, alle tussen de 500 en 1000 bladzijden. Tijd voor een dun boekje: Het Bureau, van J.J. Voskuil. Nou ja, in de door Emma Ringelding navertelde versie dan.
In plaats van de oorspronkelijke 5000 bladzijden zijn het er nu 16: de titelpagina, twee bladzijden voor elk van de zeven delen, en een bladzijde En verder. Kijk, dat is te doen.
Per deel dus twee bladzijden, met tekeningen van de nieuwe personages uit dat deel en een (uiteraard) zeer schematische weergave van de inhoud. Een leuk cadeau-boekje (als Voskuil-liefhebber gaf ik het aan mezelf), dat in de bijgeleverde envelop past, zodat je het kunt versturen. Onderdeel van een hele reeks, Kakkerlakjes.
Ook leverbaar: bijvoorbeeld Ulysses of De Toverberg. Handig, je kunt weer meepraten op een verjaardag, leuk.
Vorig jaar 50 jaar geleden verscheen All Things Must Pass, de eerste post-Beatles soloplaat van George Harrison. Een geweldige plaat. Doordat George op een Beatles-lp meestal maar 1 of 2 tracks toebedeeld kreeg, was er rond 1970 een stuwmeer van Harrisongs onstaan. En dus werd het meteen maar een 3lp. Er zijn er, die dit de beste Beatles-solo-lp vinden. Misschien. Het is in ieder geval een monument, geproduceerd door George en Phil 'Wall Of Sound' Spector. Er kwamen twee hit-singles vanaf, en er werden er miljoenen van verkocht.
Onlangs verscheen, door corona enigszins vertraagd, de 50th Anniversary Edition. Er is weer een veelheid aan edities, op lp's en cd's, van Spotify tot en met de Uber Deluxe Box Set: een houten krat met cd's, lp's, boeken, gedichten, beeldjes en een boekenlegger, gemaakt van hout afkomstig van een gevelde boom van George's landgoed. Voor die laatste editie dient wel zo'n 1000 euro betaald te worden.
Zelf schafte ik de Super Deluxe editie aan, met 5 cd's, een bluray disc, een poster en een boekje.
Het is een mooi doosje, wat opvalt is dat het kleiner is (7 inch) dan de tot nu toe verschenen Lennon-, McCartney- en Beatles-dozen. Does size matter? Wat mij betreft niet echt, ik vind de drie tot nu toe verschenen Lennon-dozen (10 inch) misschien een iets betere maat, en grotere dozen, waar laat je ze.
Benieuwd was ik naar de muziek. Hoe is die?
cd1 en cd2 bevatten een nieuwe mix van het oorspronkelijke 3lp-album. Paul Hicks heeft de opnametapes opnieuw gemixt, vooral de galm verminderd, George wat naar voren gehaald en de rest wat meer naar achteren gemixt.
ATMP was (en is) een 3 lp. De oorspronkelijke cd-versie verdeelde de nummers over twee cd's, 14 nummers (de oorspronlkelijke kanten 1, 2, 3) op cd1 en 9 nummers (kant 4, 5, 6) op cd2.
De nieuwe release heeft 9 nummers (kant 1 en 2) op cd1, en 14 nummers (kant 3, 4, 5, 6) op cd2. Verder valt het mij op dat de nummers van 'Apple Jam' weer gepresenteerd worden zoals in 1970, en niet in de 'correct order' die George voor ogen stond en zoals in 2001 wél werd aangehouden.
Zoals gezegd: Phil Spector was de man van de 'Wall of Sound'. En super vet geluid, dat echter ook het gevaar heeft te worden tot een geluidssoep. De nieuwe mix, door Paul Hicks repareert dat laatste op een aangename manier. Het geluid blijft groots, maar de detaillering is fijner. Ik ken de plaat letterlijk 50 jaar, maar hoorde een gitaar, een synthesizer, een percussie, een zanglijn die er altijd al waren, maar bijna verdronken in de mix, nu voor het eerst. Wel even luisteren op een fatsoenlijke installatie, niet op je mobiel.
cd3 Day 1 Demos en cd4 Day 2 Demos
George nodigde Phil Spector uit om ter voorbereiding op de eigenlijke sessies, te komen luisteren naar 'een paar nummertjes'. Dat waren er maar liefst 30, die gedurende twee dagen ge-demo'd werden. 15 nummers met Ringo en Klaus Voormann, 15 alleen, met gitaar. Dit zijn die nummers. Een paar verschenen eerder officieel op Early Takes, Volume 1 uit 2012, een aantal andere was beschikbaar op bootlegs. Nu staan ze bijelkaar, en de geluidskwaliteit is voortreffelijk. Opmerkelijk is dat lang niet alle nummers ATMP gehaald hebben, sommige verschenen op (veel) latere Harrison-platen, of verdwenen niet-gebruikt in de mist.
cd5 Session Outtakes and Jams
Altijd leuk, de outtakes. Work in progress. Soms met opnames die verrassend anders zijn dan ik gewend ben. Bijvoorbeeld Run Of The Mill, take 36.
Naar mijn smaak iets teveel van het goede, George zag dat misschien ook en musiceerde verder. Op de lp staat take 61.
Na de schitterende cd's naderen we nu de onderdelen waar ik minder over te spreken ben. De bluraydisc en het boekje.
De bluraydisc bevat een 5.1 mix en high-res stereomixen van het originele album. Die 5.1 speler is er nog steeds niet, maar de high-res stereo-mix is wel erg fijn. Maar: het is alleen de 3lp. De Lennon-boxen voor Imagine en Plastic Ono Band hadden bluray-plaatjes waar niet alleen de lp op stond, maar ook alle extra cd's (POB: in totaal: 6) en nog veel meer extra tracks, waaronder de complete Yoko Ono/Plastic Ono Band sessies. Zoveel als het is, All Things Must Pass, dit alleen op dit plaatje toch karig.
Het boek(je) is mooi samengesteld, met per nummer herinneringen, interviews, foto's, facsimile teksten en (beknopte) opname-info. Maar het steekt (ook inhoudelijk) met 60 bladzijden, soft cover, op 7 inch formaat wat petieterig af tegenover de 150 bladzijden, hardcover op 10 inch formaat boeken van de verschenen Lennon-dozen. Ik had heel graag heel veel meer willen lezen. Toch las ik veel interessants, bijvoorbeeld dat van Art of Dying door Harrison in 1966 al een demo werd opgenomen, voor een mogelijke Beatles-sessie voor Revolver. Als er ooit een doos van Revolver komt ...
P.S. ATMP werd opgenomen met een veelheid aan musici. Ringo Starr, Klaus Voormann, Pete Drake, Bobby Keys, Derek and The Dominos (tijdens deze sessies geboren), Badfinger, enzovoorts. Als Phil Spector je plaat produceert en je een Wall of Sound wil, dan moet je dat zo doen. Bij Art of Dying speelde de latere Genesis-drummer/zanger Phil Collins (toen 19 jaar) ook ergens mee in de mix, op conga's. Tot zijn teleurstelling werd op de verschenen lp zijn naam niet genoemd als meespelend musicus. Jaren later vroeg hij George er eens naar, maar die kon zich het niet meer herinneren. Weer enige tijd later ontving Collins van Harrison een studiotape van Art of Dying, met daarop de 'teruggevonden' percussie van Phil, maar helaas ook de stem van George in de studio, die aan producer Phil Spector vroeg of die slechte congatrack niet opnieuw opgenomen kon worden. Enige tijd later belde George lachend op en vroeg of Phil de tape al beluisterd had. Die conga partij was niet die van Phil Collins, maar een week geleden of zo opgenomen door Ray Cooper, die expres slecht en uit de maat speelde. In 2001werd Phil alsnog vermeld als musicus op de 30 Years Anniversary editie. Nu, in 2021, wordt zijn naam weer niet genoemd. Jammer, Phil.
P.P.S. Let It Be - Get Back. Film, doos, boek. Hopelijk dit najaar. Ik ben er klaar voor.
