Ik las Het oorlogsdagboek van Dr. G. Italie

Ik las Het oorlogsdagboek van Dr. G. Italie. Het eigenlijke dagboek loopt van 1936 tot 1951, in deze publicatie staan de oorlogsjaren 1940 - 1945. Ik heb het al een tijd in bezit, maar las tot nu toe al bladerend her en der losse fragmenten. Nu las ik het helemaal, van begin tot eind. Ik moet bekennen dat ik het eigenlijk aanschafte voornamelijk omdat Italie leraar was op het Tweede Stedelijk Gymnasium, later het Maerlant-Lyceum, een school die ik (jaren later) ook bezocht. Ik kwam nog wat namen tegen, die in mijn tijd kennelijk nog 'in het geheugen van de school' zaten. Hille, Portengen, Van Dam. Mevrouw Van Veen-Noordegraaf gaf zelfs nog les, in ieder geval eerste helft jaren 70. Maar dat is maar een relatief kort stuk van het boek, joden in overheidsdienst werden eind 1940 al ontslagen.
Op 28 november 1940 noteerde Italie: Ontslagen! D.w.z. het briefje is nog niet in mijn bezit, maar Hoving deelde mij mede, dat het onderweg is en dus heb ik na de laatste lessen vanmiddag afscheid van Hoving genomen en met stille trom het gymnasium, waar ik ruim 20 jaar gewerkt heb, verlaten. Er is nog geen vervanger voor mij.
Dat laatste zinnetje illustreert naar mijn idee een van de kenmerken van Italie's persoonlijkheid. Leraar. Voor hem hield dat niet op bij zijn ontslag.

Het héle dagboek is interessant en relevant. Het is de geschiedenis van '40-'45 op micro-niveau. De steeds verdergaande inperkingen van rechten van joden. De onteigeningen. De transporten. Het leven in de kampen. Een aantal zaken wist ik nog niet zo in detail. Het is ook een beschrijving het leven van een orthodox-joods gezin. Boeiend is het, te lezen hoe Italie zich min of meer staande weet te houden, naar mijn idee door zo goed en kwaad als het ging vast te blijven houden aan zijn geloofsovertuiging en de daarbij horende rituelen, en door het lesgeven, na zijn ontslag aan het Tweede Stedelijk Gymnasium eerst aan het Joodsch Lyceum in Den Haag, later in de kampen in Barneveld, Westerbork en Theresienstadt. Heel bijzonder. Ook het verloop van de oorlog werd zo goed en kwaad als dat kon gevolgd, vaak werd (helaas ten onrechte) op een spoedig einde gehoopt. Veel werd ook gedacht aan het onzekere lot van oudste zoon Paul, die in 1942 in België was opgepakt tijdens een poging om Zwitserland te bereiken. Pas op 30 april 1945 is elk sprankje hoop weg en realiseert Italie zich ten volle dat zijn zoon niet terug zal komen.
Italie overleefde de oorlog, maar was moe en gedeprimeerd. In 1942 was zijn oudste zoon in Auschwitz omgekomen, zijn dochter raakte in Westerbork besmet met het poliovirus, en de jongste zoon raakte geestelijk steeds verder van hem verwijderd door afstand te nemen van de joodse orthodoxie, voor Italie de allesbepalende levensvisie.

Na de oorlog kwam Italie terug op (inmiddels) het Maerlant-Lyceum, begin 1946 werkte hij een paar maanden aan de universiteit in Berkeley aan een Euripides-lexicon, een al voor de oorlog begonnen project. Hij gaf daarna nog tien jaar les op het Maerlant en publiceerde meerdere boeken over de grote Griekse tragedie-schrijvers. Italie overleed in 1956. In het jubileumboek De eeuw van het Maerlant 1917-2017 is een hoofdstuk aan Gabriel Italie gewijd.

De eeuw van het Maerlant 1917 - 2017

Ik loop een beetje achter met gedenkboeken lezen. Deze is van 2017, er ligt er ook nog een van het bedrijf waar ik werk, uit 2018. De eeuw van het Maerlant 1917 - 2017. Het Maerlant-Lyceum in Den Haag is mijn middelbare school, althans een van mijn middelbare scholen. Ik heb er drie jaar op gezeten en er eindexamen gedaan. De school bestond in 2017 100 jaar, er was ook een reünie. Prima verzorgd, maar ik ben niet zo'n reünie-ganger en was binnen een uur weer weg.
Maar dit boek is alleraardigst. De geschiedenis van de school, interviews met oud-leerlingen en -leraren, maar ook met de huidige generatie Maerlanders. Ik sta er niet in, noch een van mijn oud-klasgenoten, een gemis. ;-)

Een aantal oud-leerlingen is op een of andere manier bekend geworden. Sommigen in de politiek, maar zelf vond ik de schrijvers, acteurs en cabaretier aardiger om over te lezen. Even wat name-dropping: Wim Kan, Dimitri en Gregor Frenkel (Frank), Paul Rodenko, Helga Ruebsamen (voor mij onvoorstelbaar hoe zij het uit heeft kunnen houden op deze tamelijk strenge school). Maar wereldwijd de allerbekendste Maerlander is waarschijnlijk de Spaanse schrijver Jorge Semprun. Sempruns vader was voor de oorlog zaakgelastigde van de democratische republiek Spanje, het gezin woonde aan het Plein 1813, en Jorge ging naar wat toen nog heette het Tweede Stedelijk Gymnasium. Toen ik het las herinnerde ik mij dat Semprun er in Nauwgezet en wanhopig (1989) al kort over vertelde. Ik heb die passage ook even opnieuw gelezen in een VPRO-boekje met de teksten. Als u, net als ik, ergens nog dat boekje, of VHS-banden met dat programma hebt liggen: het fragment zat in de tweede aflevering, 9 april 1989.



In het Maerlant-boek wordt aan Semprun een hoofdstuk gewijd, De Spaanse jongen achter in de klas. Hierin een aardig verhaal over een verliefde klasgenote. Zij ziet Semprun in die serie Nauwgezet en wanhopig, en stuurt hem een krantenfotootje van Sempruns vader, dat ze al die jaren heeft bewaard, en bekent dat ze verliefd op hem was, toen. Semprun schrijft hierover in Federico Sanchez groet u (alleen tweedehands verkrijgbaar).

Het fotootje heeft kennelijk gestaan bij een bericht over de erkenning van het Franco-regime door Nederland, het einde van de diplomatieke carrière van Sempruns vader. Berichten hierover vond ik in Delpher, het fotootje niet. Dat moet in een andere krant gestaan hebben.

Niet bekend is of de twee klasgenoten elkaar ooit nog gezien hebben. Semprun overleed in 2011, de verliefde klasgenote in 2015.

Update 8 maart 2020: De VPRO heeft de eerste twee delen van de reeks Nauwgezet en wanhopig on-line gezet. Aflevering 2 is voor een groot deel hier te bekijken

Sentimental Journey

Gonna take a Sentimental Journey,
Gonna set my heart at ease.
Gonna make a Sentimental Journey,
to renew old memories.
(uit: Sentimental Journey door Green, Brown en Horner)

Vanmiddag reed ik even langs de oude school, het Maerlant Lyceum in Den Haag (zie hier en hier). Op het eerste gezicht zag het er nog hetzelfde uit als in begin jaren '70 toen ik er op zat. Toch tamelijk ondoordringbaar. Als je om het gebouw heenloopt is er nergens een raam waardoorheen je direct de school in kunt kijken. Muren en hoge ramen. Ik (1m83) moet flink op de tenen staan om een blik te kunnen werpen in de vroegere lerarenkamer. Ik ben even om het gebouw heengelopen. Aan de achterkant ligt nog steeds de tuin, waar we als bovenbouwers pauze mochten houden. Er is wel een nieuwe vleugel en ingang aangebouwd, die qua stijl behoorlijk contrasteren met de bestaande bouw en het daardoor wat transparanter maken.

Toentertijd was 'de heer Van Boven' rector, een beminnelijke man, met een plechtstatige herenuitstraling. 's morgens kwam hij altijd kaarsrecht aangefietst op zijn rijwiel, ongeveer zoals minister Donner dat later zou doen. Mijn eerste ontmoeting met hem toonde een behoorlijk contrast. Van Boven had een ietwat deftige dictie, was keurig kort gekapt en gekleed in driedelig pak met strik, ik kwam uit het verre Laakkwartier, had haar op de schouders en droeg een obscuur bontjasje (John Lennon was mijn held). Onderweg had ik pech gehad met de brommer, zodat ik zwarte oliehanden had. Ik had wat spullen bij me in een LP-tasje. Van Boven liet niets merken.

Dit schreef ik op www.schoolbank.nl:
(op deze school heb ik na de HAVO het) "Atheneum gedaan, de keuze voor Maerlant werd ingegeven door het fenomeen "Rome-reis". Beetje ouderwetserige school, conrector Boeree vond dat ik mijn haar moest laten knippen. Toch wel leuke tijd. Namen van leraren weet ik nauwelijks meer, waarschijnlijk verdrongen...
Medeleerlingen weet ik nog wel, ik noem hier alleen een paar vrienden: Wim van T*, Maurice de V* en Hero de B* (met allen nog steeds contact)."

Die laatstgenoemde klasgenoot heeft overigens nog een film gemaakt van onze klas, die moet ook nog eens opgeduikeld worden. Unieke beelden, onder andere van mij op eerdergenoemde brommer.

Ach, kon ik nog eens een dag op die school zitten. Eén dag, niet langer, natuurlijk.

De oude school

Ik was gisteren in de buurt. Nou, eigenlijk niet, ik reed er expres even langs. De oude school, het Maerlant-Lyceum in Den Haag. Ik liep er een rondje omheen.



Het gebouw maakt aan de buitenkant een gesloten, afwerende indruk. Steen, hooggeplaatste ramen, muren, roosters voor sommige ramen en puntenkammen op de tuinmuur. Was dat laatste ook zo toen ik er zat? Nog steeds is het zo dat ik vanaf het schoolplein alleen in de lerarenkamer kan kijken door mezelf aan het raam omhoog te trekken, ik houd het alleen nauwelijks meer vol :-).



Wat ik wel weet is dat het binnen opener oogt, zeker richting achtertuin.



Hier die tuin door een poortje aan de achterzijde gefotografeerd. De tuin is (zo begrijp ik) min of meer teruggebracht naar het oorspronkelijke idee, verschillende perken met planten 'uit alle provinciën'. Het ziet er bepaald aardiger uit dan in mijn tijd toen het wat verwilderd was en hier 'de bovenbouw gelucht werd'.

Het Maerlant, ik maakte al eerder blogjes: hier staan ze.

De reünie

Dit is mijn middelbare school, het Maerlant-Lyceum in Den Haag. Ik schreef er al eerder over.

Gisteren was er, zoals elk jaar, een reünie. Ik was al een jaar of 10, 15 niet geweest en besloot weereis te gaan.

Het weerzien met oude bekenden, met de meesten had ik sinds het eindexamen geen contact meer gehad.

Hedatisleuklangnietgezienhoeishetmetjouwatdoejezoalmetmijgaathetgoedgetrouwddriekinderendeoudstestudeertenjijdantweedevrouwgohhetiswatweetjenogdiescheikundeleraarkomhoeheettedieookweerikzouerniksmeervanwetendathelescheikundeendandetripjesleukeninromelachenwasdatheleukhoorvoormijneersteschoolonderzoekwiskundehadikeeneendusikwistikbenklaarvoorditjaarniksmeergedaansteenbergenwasrectorneevanbovenwehoudencontactzitjijookopfacebookwemailentotvolgendjaarovereenjaarofwatdoenwehetgewoonnogeenkeer!

Helaas waren er ook veel mensen NIET. Ik miste Peert, Kiekertak, Bolmikolke, Klotterbooke en zeker ook Taas Daamde, Whimpysinger, De Moraatz, Van der Karbargenbok, Surdie Finnis en Schattenkeinder.

Volgens mij een gevolg van de relatief hoge frequentie van deze reünies (elk jaar), dat zou een keer in de 10 jaar moeten, maar dan ook echt groots.

Leuk was het vooral ook om nog eens even even door die gangen te dwalen.

(Een paar foto's heb ik gepikt van oud-klasgenoot Maurice, die gelukkig wél van de partij was.)



Hier stond ooit een grote tafel, waar Wim van T. en ik in de pauzes een never-ending-schaakmatch hielden, blind, zonder bord. Nu kan ik dat niet meer. Weg, allemaal weg.



Deze dame zat vroeger prominent in het midden, nu een beetje verscholen in de hoek.



De entree, door de onvolprezen rector Drs. A. van Boven via het omroepsysteem aangeduid als 'de hall'.



De granieten trap, gemaakt voor de eeuwigheid.

Dat was misschien nog het aardigst, even door het gebouw lopen en in gedachten die bezigheden weer zien en de schoolgeluiden weer horen. Even.