Boeken 2024

Dit jaar heb ik 62 boeken gelezen of herlezen. Dat is meer dan vorig jaar, maar geen 'persoonlijk record'. En hé, het is geen wedstrijd. Ik lees 'gewoon' elke dag, en soms gaat dat wat sneller, soms wat langzamer. 

Ongeveer 40 boeken waren bellettrie, de rest zakelijk beschrijvend werk. 46 van de boeken zijn oorspronkelijk Nederlands, 11 zijn vertaald, 5 las ik in het Engels. Twaalf boeken las ik voor de tweede of derde keer, meest van Maarten 't Hart (afgelopen voorjaar, dus voordat hem de P.C. Hooft-prijs werd toegekend) en van Karl Ove Knausgård. Verder was er een (1) boek dat ik, omdat het slecht beviel, niet uitlas. Dat blijft hier ongenoemd.

Twee boeken vond ik heel bijzonder. Deze en deze. Ik kijk uit naar deel 3, dat in april 2025 moet verschijnen. Ook goed: Duidelijkheid van Tom-Jan Meeus, In den vreemde van Frida Vogels en Naar zachtheid en een warm verlangen van Adriaan van Dis.

Drie boeken vond ik echt slecht, maar las ik toch uit. Het boekenweekgeschenk van de familie Chabot, en (nota bene) twee Beatles-boeken van Ken McNab. Hoed u daarvoor!

Op de stapel: Frits van Oostrom - De Reyneart (vorig jaar al, en nu nog steeds), Arnon Grunberg - Waarheidsliefde en biefstuk. (ook nog steeds), P.F. Thomése - Black-Out, Michail Boelgakov - De meester en Margarita, Karl Ove Knausgård - De wolven van de eeuwigheid, Nino Haratischwili - Het achtste leven (voor Brilka) en Jeroen Brouwers/Geert van Oorschot - Briefwisseling 1968-1986. Maar er kan zomaar weer iets tussenkomen. Wat verder ter tafel komt, dus.

Ik lees nu Freek de Jonge - De Zeeuwse jaren en Sander Schimmelpenninck - De domheid regeert.

Dit was het boekenjaar 2024, volgend jaar weer een boekenjaar!

One and One and One is Three

In 2015 zag ik de Analogues voor het eerst, met Magical Mystery Tour. Dat was toch wel iets anders dan het doorsnee Beatlekofferbandje. Sindsdien ben ik naar elke show geweest, volgens mij steeds drie keer. Maar nu is de koek op, alle latere Beatle-lp's zijn gedaan. Ik had alleen Revolver niet gezien, die hebben ze volgens mij maar een keer gespeeld, helemaal in het begin, toen ze nog onbekend waren (The Silver Analogues). Geplande Revolver-shows in oktober 2020 in AFAS (ik heb de kaartjes nog) gingen niet door, door corona. 

The Analogues sluiten hun missie af met drie shows in Ziggo. One and One and One isThree. 

20 september 2024: Part 1, Revolver en Sgt. Pepper

The Analogues speelden Revolver (de beste Beatles-lp) alsnog, en Sgt. Pepper (de meest ambitieuze Beatles-lp).

Het was allemaal weer dik in orde. Ik ken de muziek van haver tot gort, en het is leuk om de muziek gespeeld te zien worden, op de authentieke instrumenten. Ik ZIE dan hoe het gemaakt is. Alles was goed, maar gisteren viel mij weer eens op hoe goed gitarist Jac Bico eigenlijk is. Ook de 'terugwaartse' gitaar van George in sommige Revolver-nummers weet hij te reproduceren. 

Naast Revolver en Pepper werden ook andere nummers uit 1966 en 1967 gespeeld. De singles en de dubbel-ep Magical Mystery Tour. Ik miste alleen Paperback Writer, Rain en Baby You're A Rich Man. Rupsje-nooit-genoeg, ik weet het. 

Een leuke verrassing was Mark Lewisohn, die tussen de bedrijven door twee keer een kort verhaal hield over hoe het allemaal zo gekomen was. Niet echt nieuws (dat komt wel in de nog te verschijnen delen 2 en 3 van zijn definitieve Beatles-biografie All Those Years), maar wel onderhoudend.

Ik kocht nog een plaatje en een T-shirt. Op 2 november ga ik dus weer, dan spelen ze 'The White Album'. 

2 november 2024: Part 2, The Beatles (White Album)

The Analogues speelden The Beatles (White Album), (de meest veelzijdige Beatles-lp). 

Wat een band is het toch. Vrijwel met dezelfde snelheid als op de 2lp werden de nummers gespeeld (het wisselen van instrumenten vergt een goed ingestudeerde choreografie), de uitvoering was vrijwel vlekkeloos. Vorige keer ontbrak Fred Gehring (wegens fysiek ongemak), dit keer deed hij de tweede helft mee. Vervanger Kees Schaper was overigens erg goed, onwillekeurig (en onterecht) moest ik toch even aan Jimmie Nicol denken. Wat moet ik zeggen? Alles was goed, de solo in While My Guitar Gently Weeps kwam er vlekkeloos uit, en Diederik deed een mooie Yoko in Bungalow Bill. Mooi was (weer) de Jaap Drupsteen-video die gemaakt is als begeleiding bij Revolution 9. Indrukwekkend, ik zou willen dat John die had kunnen zien. 

Hier een fotootje tijdens Good Night.

In de toegift werden Hey Bulldog, Lady Madonna en Hey Jude gepeeld. (Rupsje-nooit-genoeg miste The Inner Light, Revolution en de andere Beatle-tracks uit Yellow Submarine.)

En toen was het bijna voorbij. Ik kijk uit naar 28 december voor Abbey Road en Let It Be. 

28 december 2024: Part 3, Let It Be en Abbey Road

The Analogues speelden voor het allerlaatst. Let It Be (de rommeligste Beatles-lp) en Abbey Road (de mooiste Beatles-lp).

Een daverend slotakkoord. Wat een avond! 

Voor het concert was er via het geluidssysteem van Ziggo weer solowerk van onze 4 helden te horen. Er was dit keer een voorprogramma, 'The Young Analogues', 4 jonge gasten (afkomstig van conservatoria), die een leuke set Beatles-nummers uit de beginjaren speelden: I Saw Her Standing There, Help!, Eight Days A Week, She Loves You , I Want To Hold Your Hand en Twist And Shout. 3 gitaren en een drumstel. Inclusief het à la 1963 geschud met de hoofden bij She Loves You en de buiging na elk nummer. Strakke set, aanstekelijke muziek.

Daarna, net als op de eerste avond, Beatles-biograaf Mark Lewisohn, die in het kort vertelde over de tot-stand-koming van Let It Be. Voor mij bekende lesstof, maar altijd prettig om deze man te horen vertellen.

The Analogues speelden vervolgens de lp Let It Be bijna puntgaaf na. Bijna, want volgens mij miste ik de (nerd-alert) Danny Boy-flard aan het eind van The One After 909. Maar wel hoorde ik bijvoorbeeld de scherpe hi-hats-echo's in het nummer Let It Be, aanwezig op de lp, niet op de single. Details, details, details. LIB is een beetje een rommelige verzameling van nummers die in januari 1969 óf 'gewoon' netjes opgenomen zijn, óf live gespeeld op het dak van Apple, óf in de studio gejamd en geïmproviseerd. Maar hé, er staan wel drie nummers op die nummer 1 waren. Zo matig is die lp helemaal niet. Zoals gebruikelijk bij The Analogues waren er weer strijkers en blazers, zodat de Phil Spector-orkestratie goed overkwam. Mooi. Sorry Paul. Als tussentijdse toegift het nummer dat NIET op Let It Be kwam, maar later een single werd, Don't Let Me Down.

Er was nog een kort verhaal van Mark, wellicht dat niet iedereen al op de hoogte was van het feit dat The Beatles na Abbey Road het plan hadden om nog een lp, en een single voor Kerst 1969 op te nemen. Hij vertelde daar al eerder over, o.a. bij zijn Hornsey Road-presentatie, en het was volgens mij ook al vermeld in Nicholas Schaffners The Beatles Forever, uit de jaren 70. Die single en lp kwamen er niet, The Beatles gingen uit elkaar.

Abbey Road. Ik heb het The Analogues al meerdere keren zien uitvoeren, ook dit keer klopte echt alles. De details in de instrumenten, het aambeeld in Maxwell's Silver Hammer, de arrangementen van George Martin, de full stop in I Want You (She's So Heavy), het halve akkoord in Her Majesty. Perfect. 

En nog was het niet voorbij. Na het applaus was er een dankwoord, en volgden nog The Ballad Of John And Yoko, Yesterday en All You Need Is Love. Einde.

Voor de trouwe fans, die alle drie avonden hadden bijgewoond was er een speciale genummerde off-set afdruk (A3 formaat) van een iconische foto die Nico Koster maakte tijdens de bed-in van John en Yoko in het Amsterdamse Hilton Hotel. Ik heb nummers 1709 en 1710. Ook bijgevoegd waren replica's van John's Hair Peace en Bed Piece plakkaten, ook zichtbaar op dezelfde foto.

(Foto © Nico Koster, screenshot van nicokoster.com)

En nu. The Analogues zijn klaar, vanaf oktober 2015 heb ik elke show die ze speelden 3 of meer keren gezien. Waarom toch? Het is de muziek, natuurlijk. The Beatles zijn de soundtrack van mijn leven. Ik herinner me dat She Loves You een hit was, en in de Vara Gids Top 10 stond. Dat was eind 1963. Ik ben blijven luisteren, nu dus meer dan 60 jaar. Ik ken de muziek van haver tot gort, en toch: The Analogues speelden ze na op dezelfde instrumenten als bij de opnames gebruikt. Het klinkt daardoor fantastisch, en gek genoeg: door het te ZIEN spelen op deze manier hoorde ik beter, leerde ik ook meer en meer hoe die nummers nu precies in elkaar zitten. De wisselende gitaren, de samenzang, het drummen van Ringo in dit of dat nummer. Bijvoorbeeld: in het nummer I want You (She's So Heavy) is het laatste stuk een repeterend door John en George gespeeld gitaarrif, met drums, bas, orgel en een Moog synthesizer. Een geluidsstorm. En dan wandelt er bij TheAnalogues na een tijdje een ondersteunend muzikant het podium op en slaat een paar maten ritmisch twee houtblokjes tegen elkaar, nauwelijks hoorbaar. Is dat ook zo bij The Beatles? Misschien hoor ik, rond de 6 minuten in het nummer, diep in de mix, wat hoge droge tikken. Dat zou het kunnen zijn. Maar misschien verbeeld ik het me ook. Nou ja. 

The Analogues zijn dus wel klaar, maar The Beatles nog niet. Komend jaar komt er misschien een archiefuitgave van Rubber Soul, misschien ook van Johns Walls And Bridges, Paul heeft aangegeven dat er een nieuw album komt, en op 10 januari al is er de nieuwe Ringo Starr lp, Look Up! Ik kijk er naar uit.

Mijn 'migratieachtergrond'

De laatste tijd hoor je veel over 'migratieachtergrond'. Mensen met een 'migratieachtergrond' moeten volgens een meerderheid van de Tweede Kamer gemonitord worden. Passen ze zich wel genoeg aan aan 'onze' normen en waarden? Het schijnt dat de overheid, het CBS, op dit moment voor het etiket 'migratieachtergrond' twee generaties terugkijkt. Maar dat zou zomaar kunnen veranderen, weten we uit de geschiedenis. 

Hoe zit het eigenlijk met mijn 'migratieachtergrond'? Als ik twee generaties terugkijk liggen mijn wortels in Den Haag, Breskens en Groede. Voorlopig lijk ik dus buiten schot te zijn.  Maar verder terugkijkend zijn er wel degelijk voorouders geboren buiten het huidige Nederland. Bijvoorbeeld: de familie van mijn moeder. Haar familie heet Manhave. De meesten woonden en wonen in Zeeuwsch-Vlaanderen. Zo'n 25 jaar geleden bezocht ik een genealogische dag in Zeeland. Het internet was nog niet wat het nu is, maar je kon een naam opgeven en dan kreeg je een uitdraai van beschikbare gegevens. Veelal kopieën van  microfiches. Ik noemde de naam: Manhave. Het antwoord was: dat is helemaal geen Zeeuwse naam. 

De eerste Manhave in het huidige Nederland was Andreas Manhave, die zich in 1702 in Cadzand vestigde. Hij was geboren in Izegem, Vlaanderen, wat toen tot de Spaanse Nederlanden behoorde. Een Spanjaard dus! Familie heeft daarna, ruim 300 jaar,  altijd in Zeeland gewoond. Acht generaties voor mij. En toch 'geen Zeeuwse naam'. 

Ik vrees dat het voor landgenoten met een 'migratieachtergrond' nog wel even zal duren, voordat ze die achtergrond kwijt zijn.

Ik wist niet dat ik het in mij had

Deze maand logeerden we twee weken bij onze zoon plus gezin, die voor een paar maanden hun intrek hadden genomen in een AirBnB in Nerja, Zuid-Spanje. Dat was natuurlijk erg leuk, we hebben genoten, dank u. Behalve fijn optrekken met het gezin, en vooral de kleindochter, die we door de afstanden (ze wonen in Gotenburg) niet vaak zien was er voor mij ineens ook de mogelijkheid om via het aanwezige Disney+ te kijken naar twee 'achterstallige' Beatles-films.

Het Beatles-bedrijf Apple heeft kennelijk een contract gesloten met Disney. In 2021 leidde dat al tot Get Back, een ge-wel-di-ge  documentaire van bijna 8 uur die Peter Jackson (Lord Of The Rings) samenstelde uit zo'n 60 uur film en 120 uur audiomateriaal van Michael Lindsay-Hogg die in januari 1969 The Beatles volgde bij hun repetities voor  een live-concert, nee, een lp, nee toch een filmproject. (Uiteindelijk werd het dat alle drie: Let It Be.)

Helaas werd die oorspronkelijke film Let It Be buiten alle releases gehouden. Z De reputatie was slecht, vooral John en George zijn altijd negatief geweest. Dat zal gekleurd zijn door wat er na die opnames binnen de groep gebeurde, want Get Back liet zien dat het allemaal niet zo miserabel was.

Zelf zag ik hem in de jaren 70 een keer of drie, en ik heb ergens nog een VHS-band van bedenkelijke kwaliteit. Maar ik heb geen VHS-speler meer. Enfin, lang verhaal kort: In mei verscheen LIB op Disney+, en nu kon ik weer kijken. 

 

Ik heb met plezier gekeken. Beeld- en geluidskwaliteit waren prima, en het was inderdaad allemaal zo somber nog niet. Gelukkig was de film ook nog eens in het oorspronkelijke 4:3 formaat, dus niet aan boven- en onderkant afgesneden. Ik hoop nog steeds op een release op dvd of Blu-ray.

Dan was er nog de net verschenen documentaire Beatles '64, over de stormachtige verovering van Amerika, in 1964. Destijds werd er gefilmd door de Maysles brothers, gerenommeerde documentairefilmers. Die documentaire verscheen hetzelfde jaar als What's Happening! The Beatles in the U.S.A. In de jaren '90 en '00 bracht Apple een iets andere selectie van het beeldmateriaal, met aanvullend bonusspul. The Beatles: The First U.S. Visit. Die heb ik, op twee dvd's. 

En nu heeft Martin Scorsese weer een andere edit mogen maken.

 

OK, er zaten scènes in die ik niet eerder gezien had. OK, het geluid is mooi gerestaureerd, nu in stereo. En OK, er zaten min of meer relevante interviewfragmenten met onze vier helden bij. Maar ook interviews met mensen die er destijds op een of andere manier bij waren, als fan. Ik kan goed zonder deze soms emotionele ontboezemingen. Het aardigste hiervan was het verhaal van Jack Douglas, toen een beginnend muzikant, later engineer bij Imagine, en producer van John Lennons laatste lp Double Fantasy.  

Het duurde mij allemaal net iets te lang, en ik had het min of meer allemaal al gezien. Niet erg enthousiast over een Beatles-product, ik wist niet dat ik het in mij had.

Van fantoompijn naar de boekengletsjer

Deze week kocht ik Kastanje a/d Zee, van A.F.Th. van der Heijden, deel 7 van De tandeloze tijd. Een bijzonder boek, want het verscheen al eerder, in 2016, in een bibliofiele editie van 176 exemplaren bij De Statenhofpers. 

Dat was een mooie uitgave, maar niet goedkoop. Ik dacht, ik wacht wel even op de reguliere handelseditie. Dat heeft dus jarenlang een soort fantoompijn in de boekenkast opgeleverd, een lege plek die maar niet opgevuld werd. Van tijd tot tijd keek ik of er een exemplaar op internet werd aangeboden. Dat is een paar keer gebeurd, maar de prijzen werden er bepaald niet lager op. 

Ondertussen schreef AFTh maar door, en verschenen er volgende delen: Stemvorken (DTT 8), Stultifera Navis (weer bibliofiel bij De Statenhofpers, DTT 10, dit keer heb ik niet geaarzeld) en Zogkoorts (via Stichting De Tandeloze Tijd, DTT 13). Andere delen zijn in voorbereiding, worden soms aangekondigd maar door omstandigheden uitgesteld en soms verschuiven titels binnen de reeks van plaats. De IJzeren Man bijvoorbeeld werd begin dit jaar al verwacht, maar is nog niet verschenen. Het zou deel 12 worden binnen DTT, maar staat nu aangekondigd als deel 9. Van der Heijden heeft wel gezegd dat de verhalen soms met hem aan de loop gaan, hun eigen koers nemen. Wat begon als een onderdeel van een roman kan dan uitgroeien tot een zelfstandige uitgave. Ook de volgorde van verschijnen is soms grillig. Deel 13 is al verschenen, maar deel 9 moet nog komen. Dat is niet van vandaag of gisteren, Advocaat van de hanen (DTT4) verscheen in 1990, en Het hof van barmhartigheid en Onder het plaveisel het moeras (DTT 3 Eerste boek en Tweede boek) pas in 1996. 

Enfin, deel 7 is geland. Ik kan het niet echt beoordelen, maar het lijkt erop dat de tekst niet gewijzigd is ten opzichte van de Statenhofpers-uitgave, daar was eerst wel sprake van. Wel is er door AFTh een nawoord aan toegevoegd. Ik ga het binnenkort lezen, en hoewel ik geen stapel te lezen boeken heb, maar toch wel een boekengletsjer van 'te lezen boeken' waar zich van alles in bevindt denk ik dat deze AFTh snel aan de beurt zal zijn.

George Harrison, Living In The Material World (50th Anniversary 2CD Edition)

Door covid is er van alles in het ongerede geraakt, zo ook relatief onbelangrijke dingen als de diverse '50th anniversary' Beatles-solo archiefuitgaven. John Lennons Mind Games (1973) kwam eerder dit jaar uit, en nu dan Living In The Material World.

In 1973 kwam het originele album uit, en George Harrison was een superster. Ik herinner me dat er in de Bijenkorf, waar ik de lp kocht, bakken vol van stonden. Vorige week dus de jubileumuitgave, en ik had moeite om het te kopen. Mijn platenzaakje (onderdeel van een landelijke keten) kon de 2cd-editie niet geleverd krijgen, via-via kwam er toch nog eentje los. De laatste, komt niet meer, volgens de eigenaar van mijn platenzaakje. Zo vergaat 's werelds roem, zal ik maar zeggen, of om met George himself te spreken: All Things Must Pass.

cd1 bevat het originele album, geremixt door Paul Hicks, die dat eerder deed bij ATMP.  Behalve de lp uit 1973 heb ik een cd uit 1991, en heruitgave (met dvd) uit 2006 en nu deze 2cd dus. Het geluid is nu beter, helderder, George's stem en akoestische gitaar zijn mooier van geluid, en ik hoor meer bas. 

cd2 heeft van alle nummers een 'alternate take', of 'acoustic version'. Daar zitten leuke dingen tussen. Mijn favoriete track, op het originele album en zeker tussen de alternate takes, is Be Here Now, met fijne piano van Nicky Hopkins. Prachtig. Op cd2 staat nog een extra nummer, het b-kantje Miss O'Dell, ook in een nieuwe mix. Voor de nerds: het is de 'laughing version', helaas niet de 'straight version', die volgens mij alleen op bootleg beschikbaar is.

Nu nog even mopperen. Helaas is het mooiste Harrison b-kantje ooit, Deep Blue, buiten deze heruitgave gehouden. Jammer. En: behalve deze 2cd-editie is er ook nog een Super Deluxe Edition, met ook 2 cd's, 2 lp's een singletje, een Blu-ray disc en een boek. Op cd2 staat een (1) extra nummer, Sunshine Life For Me (Sail Away Raymond), dat George aan Ringo zou geven voor zijn Ringo-lp. Samen met een instrumentale versie staat dit nog eens op dat extra singletje. Twee extra nummers, om die super deluxe editie (ongeveer 120 euro duurder dan de 2 cd-editie) aantrekkelijker te maken. Zoals George zelf zong: I'm living in the material world. Ik heb het geld in mijn  zak gehouden, dit keer. Nou ja,  een versie van Sunshine Life For Me (Sail Away Raymond) is wel beschikbaar via streaming en YouTube. Ik hoor u denken: is dat The Band die George begeleidt? Inderdaad.

Ik las Ewoud Sanders - 'Jood', de vergeten geschiedenis van een beladen woord

Na Van appeljood tot zuurjood is er nu dit boekje. De titel zegt precies waar het over gaat. Gebaseerd op tekstonderzoek (o.a. Delpher) en eigen enquêteresultaten laat Ewoud Sanders zien hoeveel Nederlandse woorden en uitdrukkingen er zijn met daarin het woord jood (of smous). Honderden en honderden. Sommige zijn letterlijk eeuwen oud, dateren uit de Middeleeuwen, andere zijn nieuwer. De meeste zijn ingegeven door opvattingen over 'de Ander'. Sanders groepeert het naar thema: geloof, tradities, uiterlijk, gedrag, enzovoort. Vaak zijn het neerbuigende, beledigende of ronduit antisemitische uitingen. Terug van nooit weggeweest. Woorden doen ertoe. 

Dat van beledigend bedoelde woorden en samenstellingen geldt overigens (mutatis mutandis) ook voor woorden met andere 'anderen', denk aan homo, Turk, Marokkaan, moslim. Enfin, kijk maar in de krant, en vooral op internet, deze week.  

Interessant was het om (weer) te lezen over de geschiedenis van het woord 'jood' in Van Dale Groot woordenboek der Nederlandse taal, de 'Dikke Van Dale', vanaf de eerste tot de laatste druk, en over de ophef die er van tijd tot tijd over was. Tot rechtszaken aan toe. 

Een nuttig, leerzaam boek.

Twee 'terzijdes':
1. In 1990 begon Edda Rafalowicz een lobby om de omschrijving van het woord 'jood' in de Dikke Van Dale gewijzigd te krijgen. Ewoud Sanders schrijft erover. Haar bemoeienis toen staat mij niet bij, als ik er toen al over gelezen had, nu is het voor mij opmerkelijk, omdat ik betrekkelijk wat onderzoek gedaan heb naar leven en lot van deze familie. Ik 'ken' haar onder haar eigen naam, Esther Parzenczewska.
2. De tweede en derde druk van Van Dale (die die naam toen nog niet had, overigens) werden voor publicatie gereed gemaakt door een helper van Van Dale, Johannes (Jan) Manhave. Dat is verre familie van mij, via mijn moeder, dezelfde familie(naam). Een broer van een betovergrootvader of zoiets.

Het is goed om af en toe in de spiegel te kijken:
- Ik meen dat ik nooit het woord 'jood', of een samenstelling daarvan, in antisemitische zin heb gebruikt. Wel als scheldwoord tegen een brildragend buurtgenootje. Ik zei al eerder en herhaal nu: 'Er was natuurlijk ook de 'brillenjood'. Toen ik jong was, was dat vooral een scheldwoord voor kinderen die een bril droegen. Ewoud Sanders meldt dit ook. Tja, ik riep dat ook wel. Er zat niet iets antisemitisch achter, maar het is niet fraai, en ik ben er niet trots op. Ik zeg dit omdat het zo was.'
- Ik ben verzot op jodenkoeken, en noem ze ook zo. Daar zit (hoop ik) niets beledigends in, integendeel. Ewoud Sanders meldt dat een fabrikant uit het oogpunt van inclusiviteit de naam heeft veranderd in Odekoek. Maar ook dat het Centraal Joods Overleg, de koepel van Joodse organisaties in Nederland, heeft laten weten de naamswijziging te waarderen maar nooit aanstoot te hebben genomen aan de naam jodenkoeken. Daar klamp ik me dan maar aan vast. En anders eet ik odekoeken.
- Sanders heeft nauwelijks 'zei-spreuken' opgenomen, omdat hij geen aanwijzingen had gevonden, dat ze in de praktijk werkelijk zijn gebruikt. In mijn familie heb ik daarentegen (30 jaar geleden of zo, op een verjaardag) wel horen zeggen: 'Alles met mate, zei de jood, en hij sloeg zijn vrouw met de ellestok'. Onthouden omdat het een duidelijke woordspeling bevatte. Ook hier heb ik geen reden om aan te nemen dat het antisemitisch of beledigend was bedoeld, maar meer 'dat met dit nou eenmaal zei', en lollig bedoelde: mate(n) - ellestok, u begrijpt het. Maar ik kan me voorstellen dat je het wel als beledigend ervaart. Niet doen dus, lijkt me.