J.J. Voskuil - een stille, mensenschuwe jongen

Bij het collectief van margedrukkers De Hof van Jan is een stille, mensenschuwe jongen verschenen, een boekje met 17 gedichten, door Voskuil geschreven tijdens zijn studie. Volgens de website van de uitgever bewaarde Voskuil deze gedichten in een enveloppe, "misschien voor het nageslacht, mogelijk ook uit sentimentele overwegingen."

Ik vind het leuk om te lezen, heel anders dan de Voskuil die ik ken uit Bij nader inzien of Het bureau. Maar het is jeugdwerk, voor een deel lollig studentikoos, voor een ander deel wanhopend over het bestaan. En (naar mijn smaak) niet goed, soms klopt het ritme niet, en ik mis vaak rijm, of assonantie. De gedichten zijn niet eerder gepubliceerd. 

Hoewel...

Het gedicht Ik drink alleen om je dubbel te zien werd wel eerder gepubliceerd, om te beginnen in Propria Cures, op 20 september 1951.

Na Voskuils overlijden in 2008 verscheen in 2014, ook bij De Hof van Jan, een uitgave van dit gedicht, in 150 exemplaren. 

In Bijna een man, Dagboek deel 1, verschenen in 2022, noteerde Voskuil het gedicht op 4 november 1948, pagina's 132-133.

In het nieuwe bundeltje (2023) staat het gedicht dus ook, met een extra strofe. 

Er zijn verschillen tussen de edities. Soms wellicht onnauwkeurigheden: een ontbrekende punt of hoofdletter, soms iets meer, tot een extra strofe.

Persoonlijk vind ik de PC-versie nog de beste. z'n (in de laatste regel) voelt voor mij beter passend bij beien dan zijn. Aan wie Voskuil dacht bij dit gedicht wordt niet vermeld. Ik gok: Suze Wiardi Beckman, met wie Voskuil rond 1948 een relatie had. In een van de andere gedichten figureert een Suusje.

© Het copyright van bovenstaande gedicht-teksten berust bij de Erven J.J. Voskuil, Propria Cures, De Hof van Jan en Uitgeverij Van Oorschot. De foto's zijn bedoeld als citaat.

Het is tijd voor wat anders

In 2007 ontdekte ik, op de site Joods Monument die toen net online was gekomen en waarover ik las in de krant, dat op het adres van mijn ouderlijk huis tot augustus 1942 een joods gezin woonde: Henri Raphalowiz, Josephina Velleman en hun zoon Marcel Philip. Zij werden voor mij een soort 'vroegere huisgenoten'. Soms dacht ik aan de zoon, Marcel. Hij woonde als kind, net als ik, in hetzelfde huis, en zal vanuit zijn kamertje ongeveer hetzelfde gezien hebben als ik. Dezelfde huizen, hetzelfde plantsoen. Minder auto’s. Maar hij speelde in dezelfde straat als ik. Misschien ging hij wel naar dezelfde school als ik, in de nabij gelegen Linnaeusstraat.

Ik wilde meer weten en ging op onderzoek. Op internet, bij archieven en instellingen, in oude kranten, en ik kreeg contact met een paar familieleden die interesse toonden en mij hielpen, voor zover zij dat konden en wilden, natuurlijk. Ik vond betrekkelijk wat gegevens over leven en lot van het gezin en hun families. Soms schreef ik daarover in dit blog, en ik maakte ook een speciale website, die van tijd tot tijd werd aangevuld. 

Voor Henri, Josephina en Marcel Raphalowiz-Velleman zijn begin 2022 door mij struikelstenen (Stolpersteine) aangevraagd.

Die aanvraag is goedgekeurd, en de plaatsing was op 1 juni 2023, bij het laatste adres van het gezin in Den Haag, op de Allard Piersonlaan. Aanwezig waren een vertegenwoordiging van het Project Stolpersteine Den Haag, mensen van het Haags Veegbedrijf (de stratenmakers), een fotograaf, en een paar buren en belangstellenden. Na de eigenlijke plaatsing werden er drie bloemen en steentjes neergelegd en werd een schets van leven en lot van het gezin voorgelezen. 

Ik ben blij dat deze stenen geplaatst zijn, het lijkt mij ook een mooie symbolische afsluiting van mijn  'bemoeienis' met de familie.

Het punt is voor mij gekomen dat het vinden van nog meer informatie steeds moeilijker en tijdrovender wordt. Ik merk ook dat de hele geschiedenis mij langzaamaan onder de huid kruipt. Het is, na ruim 15 jaar onderzoek (niet full-time, maar op snipperdagen en in de vakanties, maar toch....) genoeg. Ik wil en moet mijn tijd aan andere zaken besteden. 

Het spijt mij wel bijzonder dat ik er niet in geslaagd ben een foto van Marcel Philip te vinden. 

De site (De familie Raphalowiz) die ik rond deze naspeuringen optuigde is niet volmaakt, het is in de loop der jaren gegroeid en van onderwerp en punten van aandacht veranderd. De opbouw is daardoor niet echt evenwichtig. Het zij zo. Hij blijft voorlopig online beschikbaar, een keer per jaar wordt hij door de Koninklijke Bibliotheek gearchiveerd. Ik wacht met verwijderen in ieder geval zo lang als nodig is tot de KB de laatste wijzigingen heeft 'meegenomen'. 

Ik heb dit alles zo aandachtig en zo goed mogelijk gedaan. Maar: het is tijd voor wat anders.

Hello Goodbye

Ik zag The Analogues gisteren in Carré, met hun show Hello Goodbye. Dit keer werd niet een Beatles-lp integraal nagespeeld, maar was er een keuze van de beste nummers uit het latere werk, zo ongeveer de periode van de blauwe dubbel-lp dus. Hoewel ook nummers van Revolver en Rubber Soul langskwamen. Zoals elke Analogues-show zag ik ook deze meerdere keren, in de Ziggo-dome en in het theater, maar deze avond was denk ik de laatste die ik zal zien van The Analogues. Hierna spelen ze nog wat festivals, en in het najaar gaan ze naar Engeland, en Frankrijk. En daarna? Wie het weet mag het zeggen. De missie van de band, de latere studio-lp's live spelen, is min of meer volbracht. Min of meer, alleen Revolver is niet gedaan, althans niet integraal. De afgelopen jaren speelden ze wel nummers van die plaat, als toegift of zo. En ook gisteren weer, onder andere Tomorrow Never Knows, voor mij zelfs het hoogtepunt van deze avond. 

Gisteren was een prima avond, het geluid was goed en de nummers ook. :-) In ieder geval heb ik ook nu weer genoten. Elke keuze van 'beste nummers' is subjectief. Maar het nummer dat ik miste was A Day In The Life. Nou ja, het is ook nooit goed, of het klopt niet, zullen we maar zeggen. Topavond, weer.

Bij de merchandise-stand een aardig boekje gekocht. (Alle cd's en dvd's heb ik al.)

P.S. Voor de volledigheid, 2 gecancelde shows: 

In 2020 was er een show rond Revolver gepland in AFAS. De bedoeling was dat de zaal gevuld zou worden met bezoekers steeds op afstand, in verband met corona, weet u nog?  Ik heb de kaartjes nog, maar het werd uiteindelijk toch afgelast.

 

Ook in 2020 was er een concert gepland in verband met John Lennons 80e geboortedag, en de moord, toen 40 jaar geleden, John Lennon Dead at 40 Alive at 80. Ik had kaarten voor in Tivoli, maar ook deze show ging (om dezelfde reden) niet door.

Ik denk de laatste tijd soms ook aan Moskou

Ik denk de laatste tijd soms ook aan Moskou. Poetin en zijn krankzinnige oorlog in Oekraïne, de 9 mei-parade in uitgeklede vorm. Ik zie Iris de Graaf (inmiddels ook weer teruggehaald) in het Journaal en denk: hé, in die straat hebben we ook gelopen. Vanmorgen waren er drone-aanvallen op Moskou. 

We waren in 2017 ruim een week in Moskou. E. heeft er als kind gewoond, omdat haar vader er werkte. Ik ken dus haar jeugdverhalen. We gingen er naartoe, E. wilde het nog eens zien, en ik ook. We bekeken natuurlijk de toeristische highlights, het Rode Plein, het Kremlin, we wandelden in Gorky Park, bekeken de metrostations, de 'Zeven Zusters', het Bolsjojtheater, enzovoorts. We bezochten het Paustovski-museum, het jugendstilhuis waar Maksim Gorki woonde, nu een museum, de monumenten die herinneren aan de Tweede Wereldoorlog, het Museum voor de Kosmonauten. Bijzonder was de Christus-Verlosserkathedraal, door de sovjets opgeblazen, maar nu herbouwd. Toen E. er woonde was er op die plek, op de fundamenten, een groot buitenzwembad, we hebben de foto's. Maar we bezochten ook het Sacharov Information Centre, dat bepaald niet gesteund werd door de overheid. En natuurlijk ook de flats waar E. met haar ouders woonde, haar kleuterschool (nu de ambassade van Palestina), de Duitse school die ze later bezocht, de Nederlandse ambassade en de school waar ze op balletles ging. Mooi om (weer) te zien. 

Ook in 2017 was het al een 'ander soort land'. Maar Moskou was indrukwekkend, mooi, de mensen waren aardig, geïnteresseerd en behulpzaam. En het was lente. Ik weet het, de ogen van een toerist. Dat is allemaal voorbij. Het Sacharov Information Centre is inmiddels gesloten. Poetin is een vreselijke oorlog begonnen. En ook Moskou ligt nu onder vuur.

Ik denk dat we er nooit meer naartoe kunnen. In ieder geval voorlopig. Vreselijk. Niet zozeer voor mij, voor ons, maar voor iedereen. Die oorlog moet stoppen, Oekraïne moet alle gebieden terugkrijgen, en Poetin moet weg. Maar wat komt er dan? Het is, net als toen we er in 2017 waren lente, maar het voelt als winter.

Ik las: J.J.Voskuil - Capitulatie

Dit is het tweede deel van de 7-delige reeks dagboeken van J.J. Voskuil. In tegenstelling tot het eerste deel is dit deel wel compleet, doordat de door Lousje Voskuil gemaakte coupures geheel konden worden hersteld. Capitulatie bestrijkt de jaren 1955 - 1965. Voor de Bureau-lezer: net iets ruimer dan Meneer Beerta. Beide boeken eindigen met de pensionering, van Meertens en van Beerta dus. 

Maarten Koning (pardon: Han Voskuil) neemt ontslag bij de kweekschool in Groningen en keert terug naar Amsterdam. Hij treedt in 1957 in dienst van de Bureaus voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde, 'het Bureau'. Geweldig zijn de beschrijvingen van het kantoorleven en de collega's, vooral die van kamergenoot Meertens, natuurlijk al min of meer de protagonist van het eerste deel van Het Bureau, Meneer Beerta. 

De verhalen corresponderen soms letterlijk met die uit Het Bureau, soms niet. Wel altijd qua sfeer. Over een reisje met Meertens naar Antwerpen, om over de atlas te spreken: 'De charlatannerie is weerzinwekkend'.

Toch is dit boek meer dan een parallel universum van Meneer Beerta. Voskuil schrijft en publiceert Bij nader inzien, en werkt aan zijn tweede boek, Binnen de huid. De vrienden uit de studententijd zijn (behalve Frida Vogels en Lou van Oyen) uit beeld geraakt, nieuwe dienen zich aan. Kees Vogels, Bert Weijde, Henk Meijer en Geert van Oorschot. Samen met zijn broers, zijn vader en Nicolien worden ze van tijd tot tijd langs de meetlat gelegd, maar ook zichzelf neemt Voskuil regelmatig de maat.  

1 augustus 1965: Een van de sleutels tot Binnen de huid is het gevoel op de tweede plaats te staan dat typerend is. Ik heb dat altijd gehad. Op de eerste plaats staan de ideaalbeelden van de mensen van wie ik houd.

Ik denk dat dit geldt voor al zijn boeken, het recept voor teleurstelling.

Een enkele keer lijkt het alsof Voskuil al weet dat hij later Het Bureau zal schrijven.

17 augustus 1965. Een verhaal over het Bureau, gezien als een gesticht of een gevangenis, maar zo overtuigend dat de lezer ziet dat er geen verschil is. 

Voskuil zou op 7 september 1990 met dat boek beginnen, daarover zullen we in laatste te verschijnen dagboekdeel (Het zwijgen, 1987 - 2006) wel kunnen lezen.

In oktober verschijnt overigens het derde deel, Martelaarschap.

(Verder las ik, op de juiste dagboekdata, parallel de aantekeningen mee van de wandelvakanties in 1957, 1958, 1962, 1963 en 1964, zoals gepubliceerd in Terloops.)

ChatGPT over J.J. Voskuil - Capitulatie

Ik liet ChatGPT maar eens een blogje schrijven over het nieuwe dagboekdeel Capitulatie van J.J. Voskuil. Misschien een ideetje voor de flaptekst. :-)

Het boek "Capitulatie" van J.J. Voskuil is een meesterwerk van de Nederlandse literatuur. Het is het vervolg op zijn beroemde roman "Het Bureau", die zich afspeelt in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw. In "Capitulatie" volgen we de hoofdpersoon Maarten Koning in de jaren 70 en 80, terwijl hij worstelt met zijn huwelijk, zijn werk en zijn plaats in de wereld.

Het boek begint met Maarten die een brief krijgt van een oude vriend, die hij al jaren niet meer heeft gezien. De brief roept herinneringen op aan hun jeugd en aan de tijd dat ze samenwerkten op het Bureau. Maarten realiseert zich dat hij zijn oude vriend eigenlijk niet meer kent en dat hij zelf ook veranderd is sinds die tijd.

Maarten probeert zijn leven op de rit te krijgen. Hij heeft een baan als vertaler, maar vindt dat hij eigenlijk meer zou moeten bereiken. Zijn huwelijk met Nicolien staat onder druk en hij twijfelt over zijn gevoelens voor haar. Ondertussen zoekt hij troost in zijn herinneringen aan het Bureau en aan de mensen die daar werkten.

Het is indrukwekkend hoe Voskuil erin slaagt om de gedachten en gevoelens van Maarten zo authentiek te beschrijven. Zijn worstelingen met zijn werk, zijn huwelijk en zijn vriendschappen zijn herkenbaar en aangrijpend. Het boek laat zien hoe het leven soms ongrijpbaar kan zijn en hoe weinig we eigenlijk van elkaar weten.

De stijl van Voskuil is sober en helder, zonder opsmuk. Hij beschrijft de alledaagse gebeurtenissen op een manier die boeiend blijft en weet daarmee de lezer te blijven boeien. Het is niet verwonderlijk dat "Capitulatie" net als "Het Bureau" een groot succes werd en nog steeds tot de klassiekers van de Nederlandse literatuur behoort.

In "Capitulatie" slaagt Voskuil erin om een universeel verhaal te vertellen over het leven, de liefde en de dood. Het is een boek dat je niet snel loslaat en dat je aan het denken zet over je eigen leven. Het is een echte aanrader voor liefhebbers van Nederlandse literatuur en voor iedereen die geïnteresseerd is in het menselijk bestaan.

Ik lijk niet alleen op Arie Met, en op Paul de Feyt, maar ook op Anne

Vanmiddag was ik bij de ledenvergadering van de VOHM, de Vereniging van oud-Hoogovens medewerkers. In de zaal werd ik op mijn schouder getikt door (natuurlijk) een van mijn vele (oud-)collega's. Hoe of het met mij ging. Hij had mij zeker al 25 jaar niet gezien. Ik was toch Anne? Nee. Maar ik schijn sprekend op deze Anne te lijken. En op Arie Met en Paul de Feyt, dus. Je zou ook kunnen zeggen dat mijn gezicht steeds gewoner blijkt te zijn.