Eind 2018 las ik
De rechtvaardigen van Jan Brokken. Ik was onder de indruk van het bijzondere verhaal van de Nederlandse consul in Kaunas in Litouwen, Jan Zwartendijk, die in samenwerking met de Japanse consul Chiune Sugihara in het begin van de Tweede Wereldoorlog duizenden Joden redde door ze van visa voor Curaçao te voorzien, totdat de Duitsers Litouwen bezetten. De route was dan dwars door de Sovjet-Unie en China naar Kobe, Japan. Ook Sjanghai was voor velen, ook via andere routes, een eindpunt. In Sjanghai beschouwde de Japanse bezetter de gevluchte Joden (geschat wordt dat het er ongeveer 20.000 waren) als stateloos en verordonneerde dat ze binnen een bepaald gebied van ongeveer 2,5 vierkante km in het district Honkou moesten verblijven, en dit gebied alleen met een pasje mochten verlaten. Het Joodse getto van Sjanghai. Jan Brokken schrijft erover, met name in de hoofdstukken 35 en 36.
Ik was de eerste twee weken van dit jaar
in Sjanghai om onze zoon te bezoeken. Ik herinnerde mij die Sjanghai-passages, en ook dat er een museum was gewijd aan dit onderwerp, het
Shanghai Jewish Refugees Museum. Het bleek makkelijk te vinden, zowel de
Lonely Planet als de
Rough Guide reisgids vermeldt het. Metrolijn 12 stopt er vrijwel 'voor de deur' (maar dan ondergronds). Ik keek er even rond, en ook in de buurt. De toegang voor het museum kost 20 元 (ca. 2,60 €).
Het museum is gevestigd aan Changyang Road (vroeger: Ward Road) in de vroegere Ohel Moshe synagoge, gebouwd door Russische joden.
Er is een website (
link) met een algemene beschrijving, een weergave van in bezit zijnde documenten, foto's en kranten, en een pagina waar op naam naar Sjanghainese Joodse vluchtelingen gezocht kan worden.
De begane grond ademt nog (denk ik) de sfeer van de synagoge. Houten banken en een Heilige Arke met voorhangsel. Ik begreep dat dit naoorlogs is, een geschenk van de staat Israël. Toen wij er waren werd een groep Chinese belangstellenden rondgeleid, helaas voor ons in het Chinees.
Op de eerste verdieping was een wisseltentoonstelling die ook al elders te zien is geweest,
The Last Swiss Holocaust Survivors. Grote, indringende portretfoto's, en bijschriften in het Chinees. Maar er was een QR-code (ALLES in China werkt met QR-codes) waarmee je
multi-lingual content kon bekijken. Hier is de Engelstalige website (
link).
Verder was er aandacht voor 3 joodse vluchtelingen (
Jacob (Jakob) Rosenfeld,
Hans Miller (Müller) en
Richard Frey, die na de oorlog (toen de meeste joodse vluchtelingen afreisden naar Palestina/Israël of de Verenigde Staten) verkozen om in China te blijven.
Achter de synagoge zijn twee kleine bijgebouwtjes, die ook als tentoonstellingsruimte fungeren. Het eerste gebouwtje geeft vooral aandacht aan getuigenissen, verhalen van vroegere vluchtelingen, ook worden er naamborden, oude kranten en andere parafernalia getoond.
Het tweede gebouwtje biedt meer een globaal overzicht van het leven in het getto, joden samen met Chinezen.
Het is een klein maar waardevol museum, goed dat ik er langs ben gegaan.
De omgeving van het museum is (zoals eigenlijk alles in Sjanghai) ongelooflijk veranderd. Vrijwel naast het museum staan wolkenkrabbers en zoals gezegd is er sinds een aantal jaren een metrostation. Toch is er nog wat te zien, in de directe omgeving.
Links op de foto de voormalige synagoge.
De folder
The Jews in Shanghai vermeldt vijf bekijkenswaardige punten.
1. De huizen Zouhan Road 1-81 en Huoshan Road 71-95. Hier woonden joodse vluchtelingen, die er ook hun handel dreven. Het stond bekend als
Little Vienna. Het zijn woningen die via gemeenschappelijke entrees en trappen bereikbaar zijn. Hier en daar schijnen in de deurposten nog gaatjes te zitten waar
mezoeza's waren aangebracht. Ik heb dat overigens niet gezien. Een plaquette geeft aan waar ooit
Michael Blumenthal woonde. Het is een eenvoudige buurt. In het trottoir van deze straten ligt om de paar meter een speciale tegel, die aan het verblijf van de joodse vluchtelingen herinnert.
Zouhan Road 1-81
Huoshan Road 71-95
2. Op 57 Huoshan Road bevond zich het
Broadway Theatre, met daarboven
Mascot Roof Garden, waar joodse musici concerteerden. Nu is er de
Drunk Fish Bar.
3. Een eindje terug, schuin aan de overkant tegenover Zoushan Road ligt nog steeds Huoshan Park. Het is niet groot, hier werd samengekomen en gerecreëerd. Er staat in het park een gedenkteken.
4. Aan de overkant was op nummer 119 - 121 het
American Jewish Joint Distribution Committee gevestigd, een hulporganisatie die de vluchtelingen hielp.
5. Terug op Changyang Road is er dan nog het vroegere Ward Road Heim. Dit was de grootste van zeven speciaal opgezette accommodaties (eigenlijk: kampen), waar ongeveer 1000 vluchtelingen woonden.
Tegenover het museum is er het koffiehuis
Zum weissen Rössl, dat ook dient als museumcafé. Het is een 2015-replica van het oorspronkelijke café, dat in 2009 moest wijken voor de verbreding van Changyang Road, 100 meter verderop. Na de oorlog was het jarenlang een kraamkliniek. Naar verluidt zijn de deuren, ramen en de trapleuning origineel. Ook is er nog een oorspronkelijke tafel plus bijbehorende stoelen.
Ik had voor de gelegenheid wel een Wiener melange willen nemen, maar die hadden ze niet. Dus het werd een Americano. En ik kocht een ansicht met daarop de oorspronkelijke cafédeur.
