Op 14 oktober keek ik naar VPRO Boeken, met als een van de gasten Jan Brokken, naar aanleiding van zijn boek De rechtvaardigen. Wat een verhaal! Boek diezelfde middag nog aangeschaft.
Een Nederlandse consul in Litouwen, Jan Zwartendijk, directeur van de plaatselijke Philipsvestiging, redde in 1940 in samenwerking met de Japanse consul duizenden Joden het leven door ze semi-legaal visa voor Curaçao te verstrekken. Hiermee konden ze via de Sovjet-Unie naar Sjanghai of Japan ontsnappen voordat Litouwen door de Duitsers bezet zou worden.
Wie één leven redt, redt de hele wereld. Duizenden, duizenden mensen heeft hij zo gered, sommigen schatten tot tienduizend. Dan wordt het consulaat gesloten, Jan Zwartendijk gaat terug naar Nederland en vervolgt in en na de oorlog de carrière bij Philips. Aannemelijk is dat hij in de oorlog in Nederland bij het verzet betrokken was. Begin jaren 60 krijgt hij van het Ministerie een reprimande, omdat hij visa heeft verstrekt niet volgens de daarvoor geldende richtlijnen. Hij heeft nooit geweten of, en hoeveel mensen hij heeft kunnen redden. Hadden ze het wel gehaald? Hij wist het niet. Slechts een enkeling was kennelijk in de gelegenheid om contact te zoeken. Zwartendijk overlijdt in 1976, uitgerekend op de dag van zijn begrafenis komt de uitslag van een onderzoek waaruit blijkt dat 95 % van de vluchtelingen met een verstrekt visum de oorlog had overleefd.
Wat een verhaal.
Overigens wordt in het boek veel meer verteld. De omstandigheden in Litouwen, het verhaal van de Japanse consul Sugihara en andere betrokkenen, en de geschiedenissen van enkele geredden.
In de bijbehorende podcast vertelt de schrijver hoe hij aan dit verhaal is gekomen, waarom de methode kon werken en ook waarom hij dit boek heeft geschreven. Een van de redenen is de relevantie voor de huidige vluchtelingensituatie, de noodzaak van internationale samenwerking. Ook nu is het nodig dat mensen het goede doen, dat ze handelen niet naar de letter maar naar de geest van de wet, dat men zich verplaatst in de situatie van anderen.
Korte samenvatting:
Kijk deze aflevering van VPRO Boeken.
Koop of leen en lees dit boek.
Luister deze podcasts,
