Nog een persoonlijke opmerking over Gerard Reve

Gisteren blogde ik over Uren met Joop Schafthuizen, toch ook een verslag over de treurige laatste fase van Reve's leven. Gisteren was het ook 35 jaar geleden dat mijn broer totaal onverwacht op zijn werk overleed. Naar aanleiding daarvan blogde ik ook al eens, bijvoorbeeld hier. Dat was destijds een verschrikkelijke slag, waar ik weken, maanden van ontregeld ben geweest, verdrietig en somber. 

Maar het waren de boeken van Gerard Reve, met zijn thema's God, Liefde en Dood, waar ik uiteindelijk moed uit peurde, die mij troostten en weer lieten lachen. Er kan van alles gezegd worden over Reve, zijn boeken, zijn uitspraken. Maar ook dit.

Het heeft mij altijd gespeten dat ik hem dit niet heb laten weten, maar ik dacht, daar zit zo'n man niet op te wachten. Misschien inderdaad niet, toch jammer.

Uren met Joop Schafthuizen

 

Ik las de afgelopen dagen, met verwondering, nee, verbijstering, dit boek. Joop Schafthuizen was Reve's laatste partner en, door de jaren heen steeds meer, behartiger van zijn zaken. Het boek bestaat uit de aantekeningen die Nop Maas, betrokken bij een aantal brievenboeken, en schrijver van Reve's biografie, maakte tijdens zijn samenwerking met Reve en Schafthuizen.

Wat een span om mee samen te moeten werken. Reve zakt verdrietig genoeg steeds verder weg in diepe dementie, Schafthuizen wil vooral dat er flink betaald wordt voor Reve's werk. Vanuit zijn achtergrond (beeldende kunst) misschien begrijpelijk, maar in de literatuur ligt het toch anders. De onderhandelingen verlopen daardoor altijd, met iedereen, overal, over alle onderwerpen, in een ruzie-achtige sfeer, met irrationele, wisselende voorwaarden, opzeggingen van werkrelaties en vriendschappen, bedreigingen, rechtszaken, in veel gevallen gevoed door drank en drugs, terwijl ook Schafthuizens pedofiele neigingen en daarmee samenhangende dreigende aanklachten, en niet te vergeten de toenemende zorgbehoefte van Reve, een rol spelen.

Ik herinner mij dat de onenigheid tussen Maas en Schafthuizen sterk speelde bij de publicatie van het derde deel van de Reve-biografie. Schafthuizen veranderde (ten opzichte van de eerste twee delen) zijn voorwaarden en wilde weer later de verschijning helemaal verhinderen. Uiteindelijk verloor hij de daarover aangespannen rechtszaak. Uitgeverij Van Oorschot ging het deel produceren en, omdat er beslaglegging dreigde, verzond de bestelde boeken via een geheim gehouden opslag pardoes naar de boekhandel, op 19 oktober 2012. Ik zie in mijn eigen administratie dat ik het boek (voor de zekerheid) meteen kocht op 20 oktober en het uitlas op 17 november.

Een treurige, waardeloze laatste fase van Reve's schrijverschap. Nu, 15 jaar na zijn overlijden, lijkt het alsof Reve bijna helemaal vergeten is. Natuurlijk, zoals hij in een interview zelf opmerkte: "Na mijn dood word ik op de scholen tien jaar vrijwillig gelezen en daarna nog eens tien jaar verplicht. Dan noemen ze een straat naar me. En dan ben ik helemaal vergeten. Niemand weet toch meer wie Tweede van der Helst was?" 

Maar ik denk dat het ook door Schafthuizens onmogelijke houding snel is gegaan. Bij De Bezige Bij zijn momenteel maar vier boeken leverbaar, en het brievenboek met Willem Frederik Hermans. Bij Van Oorschot is de driedelige biografie in paperback nog te bestellen.

Dat is te weinig.

Ik las: Konstantin Paustovski - De muziek van de herfst

Ik las de afgelopen weken De muziek van de herfst, een nieuwe bundel verhalen van Paustovski. Een kloek boek van zo'n 650 pagina's, met 57 verzamelde verhalen. Er viel weer veel te genieten, ook hier is Paustovski toch weer de ongeëvenaarde grootmeester van de natuurbeschrijving. Een verhaal als De Mesjtsjora over de gelijknamige streek in Midden-Rusland: je wil daar morgen naartoe vliegen om het zelf te ondergaan. Maar het zal misschien niet voor iedereen zo zijn, vanwege het in veel gevallen ontbreken van personages, inderdaad, van een echt verhaal. Er zijn ook verhalen 'met personen en handelingen', en gelukkig is ook daar veel te genieten. Etiketten voor koloniale waren bijvoorbeeld, over een oude joodse drukker, is tragisch, hartbrekend, wat mij betreft van grote, grote klasse. 

Jammer genoeg zijn er ook een paar verhalen die mij minder boeiden. Zwarte netten, dat nota bene in ons eigen Vlissingen speelt, vind  ik eigenlijk gewoon niet goed, gezocht, teveel in elkaar gezet. Het Lot van Charles Lonceville is te lang en uiteindelijk niet interessant. Maar die mindere verhalen zijn ver in de minderheid.

Over het geheel genomen: een mooi boek, fijn dat deze verhalen nu beschikbaar zijn.

Een paar opmerkingen. De bundel heeft als nadere omschrijving Verzamelde verhalen, zelf vind ik het dus niet alleen verhalen, maar ook reportages, impressies, schetsen. Niet alle stukken zijn nieuw, 17 verhalen stonden eerder in Afscheid van de zomer, een bundel door dezelfde vertaler uit 1993, bij een andere uitgeverij. Ik heb met een half oog vergeleken, de vertalingen lijken vrijwel identiek, hier en daar is iets gemoderniseerd, of een spellingswijze aangepast. 

Strikt genomen: vijf verhalen verschenen vorig jaar al in Wilde rozen, in de Kleine Russische Bibliotheek.

Interessant is het verhaal Het lot van Charles Lonceville. Hiervan bestaat ook (met een iets andere titel) een eerdere vertaling, die in vanaf 1 oktober 1934 (!) als feuilleton verscheen in De Tribune, het Dagblad de Communistische Partij Holland. In Delpher te lezen, de eerste aflevering staat hier. Het is niet zeker, maar misschien is deze vertaling van de hand van Gerard Vanter en/of Karel van het Reve, die als 14-jarige ook De baai van Kara Bogaz vertaalde. Ik heb dit verhaal in een uitgave van de Vereniging Konstantin Paustovski. Uit nieuwsgierigheid legde ik de twee vertalingen naast elkaar, van het eerste hoofdstuk. De vertaling uit 1934 bevat meer tekst, in het eerste hoofdstuk misschien wel 20%. In de afbeelding zijn deze passages met potlood omlijnd.

Opmerkelijk, in Goudzand en in Verhaal van een leven maar ook in dit verhaal, verderop in hoofdstuk 6, geeft de vertaler Wim Hartog op zekere plaatsen juist extra tekst uit de oorspronkelijke edities, die tijdens het Sovjetregime in de loop der jaren waren gecensureerd. Hier is dit dus, om mij onbekende reden, niet gebeurd. 

Nog een vertaaldingetje: in Sardines uit Audierne uit 1929 is (blz. 263) op een zeker moment sprake van nylonkousen. De eerste nylonkousen werden verkocht in 1939. Toch een smetje.

Persoonlijk hoop ik dat Uitgeverij Van Oorschot en Wim Hartog nog een Paustovski-titel zullen heruitgeven: De gouden roos, het boek met Paustovski's literaire herinneringen. Zeer benieuwd naar.

Een jaar geleden

Micha Wertheim zei in zijn geniale lockdown-voorstelling Niemand Anders dat dit hele corona-gebeuren eigenlijk geen verhaal oplevert. Er is elkaar niets interessants over te vertellen, want we zitten er allemaal middenin en maken het allemaal mee.

Maar toch. Het kantoorpersoneel van Tata Steel IJmuiden, een paar duizend man, was opgeroepen om op 12 maart 2020 'één dag zoveel mogelijk thuis te gaan werken', vooral 'om de systemen te testen', want wie weet zou het op korte termijn gewoon verplicht worden.

En dus zat ik op 12 maart om kwart voor acht 's ochtends aan de eettafel, in plaats van in IJmuiden, met het laptopje. Dat viel allemaal niet mee, de verbinding met de staalfabriek was zeer matig. Maar goed, daar was die test voor. 

's avonds was er de persconferentie, waarin onder andere werd opgeroepen voorlopig zoveel mogelijk thuis te werken. Ook Tata Steel volgde die oproep. 

Na 12 maart ben ik nog twee keer naar het staalbedrijf gegaan, een keer om persoonlijke spullen op te halen en mijn bureau uit te ruimen, en een keer om mijn werk-pc in te leveren.

19 mei was mijn laatste werkdag.

Een paar van mijn Yoko Ono-boekjes

Vorig jaar, toen het even kon, bezochten we mijn zoon, die in Gotenburg woont. In de winkel van het plaatselijke Konstmuseum zag ik een tweetalige (Engels - Zweeds) editie van Yoko Ono's boek Grapefruit. Hoewel ik al een editie uit 1970 had kocht ik het, met als excuus: goed voor bij mijn Zweedse lessen. *)

Een paar jaar geleden kocht ik ook al Acorn, een vervolg op Grapefruit, uit 2013. Min of meer passend in deze lijn is ook Living In The Light Of Hope, uit 2018, een bundeling van tweets van @yokoono. 

Het zijn geen boekjes om van voren naar achteren te lezen. Ze liggen meer 'ergens in huis', ik sla ze soms open en lees een of meer pagina's. De instructies van Yoko vind ik interessant, grappig, opmerkelijk, origineel. Ik doe er een paar:

CITY PIECE **)

Walk all over the city with an empty baby carriage.

CLOUD PIECE ***)

Imagine the clouds dripping.

Dig a hole in your garden to put them in.

BEAT PIECE

Listen to a heart beat.

MAP PIECE

Draw a map to get lost.

Uit Acorn:

SKY PIECE II

Look at a star in the sky

not as something unreachable

but as a planet you would visit one day.

CLEANING PIECE IV

Write down everything you fear in life.

Burn it.

Pour herbal oil with a sweet scent on the ashes.

Uit Live In The Light Of Hope:

Do something good every day. it could be a small thing like calling a friend you have been ignoring for some time. It could be just smiling and giving a little wink to your sister who is looking depressed.

Je kunt over deze instructies cynisch doen en het afdoen als flauwekul, maar je kunt het ook even op je laten inwerken. Misschien doet het toch iets met je. 

Lachen mag overigens ook.

LAUGH PIECE

Keep laughing for a week.

Meer lezen over Yoko's kunst: ik vind dit en dat mooie boeken.****) 

*) Thuis las ik dat de uitgever meer Yoko Ono-boekjes had, ik kocht ze allemaal. 

**) 1961, wellicht een inspiratie voor de titel Greenfield Morning I Pushed an Empty Baby Carriage All Over the City, van de Yoko Ono/Plastic Ono Band lp uit 1970.

***) 1963, geciteerd op de hoes van Imagine, de John Lennon lp uit 1971.

****) Deze links zijn alleen bedoeld als illustratie. Wees loyaal, koop lokaal.

Een nieuwe oude lantaarnpaal

 

 Bij mijn moeder is de straat opnieuw ingericht, er zijn meer parkeerplaatsen gekomen. En dat terwijl ik nog weet dat er ooit maar een auto in de straat was, van meneer Van D. Er zijn ook nieuwe lantaarnpalen geplaatst, en wel de 'Berlage straatlantaarn, type 2'. De naam is misleidend, de lantaarns zijn ontworpen door Piet Zwart (1885 - 1977), die overigens wel in dienst was van Berlage. Naar verluidt wilde Zwart een zo eenvoudig mogelijke grijze lantaarn, maar de gemeente, als opdrachtgever, wenste toch nog wat versieringen. Toen heeft Piet Zwart besloten alle 'overbodige' elementen rood te maken. 

 Het opmerkelijke is dat ze bij mijn ouders in de straat nooit eerder hebben gestaan. (In andere straten in Laakkwartier stonden en staan ze wel.) De huizen bij mijn moeder zijn van 1933, en op oude foto's (bijvoorbeeld deze) en in mijn geheugen (jaren 60) was er een boven de straat aan draad hangende verlichting. Ik denk dat die in de jaren 70 is vervangen door moderne lantaarnpalen. Deze zijn nu weer verdwenen, en vervangen door replica's van de Piet Zwart lantaarn. Er zit wel een moderne lamp in, vanwege energieverbruik en gewenste lichtopbrengst. Aan dit type lantaarnpalen is een website gewijd, met een kaartje. Ik heb contact gezocht met de maker, en hij heeft het kaartje geüpdatet.

Een dagje schaatsen in de oorlog

Ik vond onlangs een handgeschreven herinnering van mijn vader, aan een schaatstocht die hij (volgens zijn herinnering) maakte in 1941 of 1942, beide zeer strenge winters. 

Mijn vader was toen 17 of 18. Met een van zijn broers schaatste hij van Den Haag naar Leiden, via de Schenk. In Restaurant-Café Zomerlust aan de Stationsweg bleek de inschrijving te zijn voor de Viermerentocht, een schaatstocht over Kaag, Braassemermeer, Langeraarse Plassen en Noordeinder Plas. Zo'n 90 - 100 km. Meedoen? Meedoen! Onderweg was het een stille, witte wereld, die onherkenbaar verschilde van dezelfde omgeving die ze kenden van roeiboottochten in de zomer. Ze troffen nog een buurman, die ook mee schaatste en een Leidenaar die de dorpen aan de torenspitsen herkende, ene Colijn, neef van de Minister-President. Ze sloten zich bij hem aan. Na terugkeer in Leiden ontvingen ze een medaille, dronken bij neef Colijn nog een kop chocolademelk, aten een oliebol, en schaatsten vervolgens weer naar Den Haag. Jammer genoeg zijn er geen foto's, de medaille is volgens mij ook niet bewaard gebleven.