Dit voorjaar bezochten we Moskou, en gingen onder andere langs bij het Paustovski-museum. Ik heb Paustovski vorig jaar ontdekt en vind hem een geweldige schrijver. Het museumpje is klein, Paustovski-vertaler Wim Hartog vertelde mij: 'je bent er niet veel tijd aan kwijt, als je toch in de buurt bent'. Ik schreef er een stukje over in De Leunstoel. Ik kreeg daar wat aardige reacties op, o.a. van iemand, die mij aanried Ingenieurs van de ziel van Frank Westerman te lezen. Ik kocht het en las het een maand of wat geleden, toevallig (?) parallel met Verhaal van een leven 1. De beste boekentip in tijden!
Frank Westerman vertelt in Ingenieurs van de ziel het verhaal over schrijven en schrijvers in de Sovjet-Unie, in dienst van de socialistische heilstaat.
Ingenieurs van de ziel, zo noemde Stalin schrijvers, die de taak hadden de successen van de Sovjet-Unie te bezingen. Het socialistisch realisme, dat leverde romans op over de staalfabriek, de graanoogsten in Oekraïne, grote waterbouwwerken, zoals de verbinding tussen de Oostzee en de Witte Zee enzovoorts. Het bekendst hier is Maxim Gorki (die in Moskou in een prachtig Jugendstil-huis mocht wonen, ook daar gingen we tijdens ons bezoek aan Moskou een middagje kijken). Westermans verhaal gaat over die schrijvers, en over die projecten, in het bijzonder over Konstantin Paustovski en Kara Bogaz.
Kijk eens op de kaart of op een satellietfoto van de Kaspische Zee. Aan de oostzijde is een uitstulping zichtbaar, de Baai van Kara Bogaz. Tegenwoordig ligt het in Turkmenistan. Aan het einde van de vorige eeuw was op Russische kaarten de baai niet meer weergegeven. Westerman vertelt waarom, en wat Paustovski er mee te maken had.
Die baai is een soort overloop waarin het water vanuit de Kaspische Zee een paar meter naar beneden wegstort. Vanwege de hitte verdampt het water snel, zodat het niveau ongeveer gelijk blijft. Het water is zout, maar niet alleen door (zoals bij ons) NaCl (zeezout, keukenzout) maar ook door Na2SO4.10H2O, beter bekend als glauberzout. Dat slaat ook neer, en is een gewilde delfstof. De sovjets planden ter plekke een compleet industriecomplex voor de winning en verwerking. Maar er was daar niks, vooral geen drinkwater. Geen nood, sovjet-ingenieurs ontwierpen een plan waarbij een aantal rivieren van stroomrichting werd veranderd, richting het Zuiden. Tientallen jaren is men er mee bezig geweest. Ook werd de complete baai in 1980 afgedamd, waardoor hij verdampte. Gedurende een aantal jaren kwam de baai daardoor niet meer op de kaart voor. Helaas had men niet alles voorzien. Het drooggevallen zout werd door stormen verspreid over de nabijgelegen landbouwgronden die daardoor onbruikbaar werden. De zoutindustrie is nooit echt van de grond gekomen. En de Sovjet-Unie stortte ook nog eens in.
Paustovski schreef over die plannen al in 1932 een boek, De baai van Kara-Bogaz (in 1935 vertaald door Karel van het Reve en zijn vader Gerard Vanter, later opnieuw vertaald door Wim Hartog). Frank Westerman vertelt boeiend over de spagaat waarin de sovjet-schrijvers zich bevonden. De werkelijkheid of de werkelijkheid van de socialistische heilstaat? Paustovski, die nooit in Kara Bogaz was, maar een voorschot op het resultaat nam en de onderneming zoals van hem werd verwacht als een (in werkelijkheid nooit gerealiseerd) heroïsch huzarenstuk omschreef, lardeerde het gewenste juichverhaal met weemoedige stukken over de verdwijnende woestijnnatuur. En hij schreef een filmscenario: Kara Bogaz, voor een film die nooit in de bioscopen zou komen.
Over die film vertelt Westerman een verrassende anekdote, over misleiding van Stalin, en waarom die film moest verdwijnen. Frank Westerman vindt de film terug in een Russisch archief, en mag hem na een moeizaam verkregen toestemming bekijken.
Paustovski wist na de oorlog langzamerhand de status van gevierd en daardoor redelijk onaantastbaar schrijver te bereiken. Hij werd (niet onbelangrijk) medeondertekenaar van een aantal protestpetities tegen de behandeling van een aantal dissidente schrijvers, en om meer vrijheid, aan Leonid Brezjnev.
De film Kara Bogaz komt niet voor in de zes gepubliceerde delen van Verhaal van een leven. In Goudzand komt de totstandkoming van het filmscript voor, Paustovski wil er op een gegeven moment eigenlijk niets meer mee te maken hebben. Kara Bogaz behoort waarschijnlijk tot de episodes uit zijn leven waarvan hij hoopte dat als er maar niet over gesproken werd, het misschien vanzelf zou verdwijnen.
Frank Westerman vertelt ook over zijn reizen naar het Noorden, waar ooit het Belomor-kanaal, die verbinding tussen de Oostzee en de Witte Zee tot stand gebracht werd, en naar Turkmenistan, zijn tocht naar Kara Bogaz, en beschrijft wat er van die projecten terechtgekomen of overgebleven is.
Samengevat: 300 uiterst boeiende bladzijden, door mij met veel plezier gelezen.
P.S.: Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie liet de Turkmeense regering in 1992 de afsluiting van de baai weer doorsteken. De Baai van Kara Bogaz staat weer op de kaart.
