50boeken - vraag 12: Wat of wie is je favoriete Duitstalige boek, auteur?

Een leuke vraag, als afsluiter van de Boekenweek 2016, die als thema had: Was ich noch zu sagen hätte, omdat Nederland en Vlaanderen dit jaar Ehrengast zijn op de Frankfurter Buchmesse.

Favoriete boek of auteur? Daar vraag je me wat. Ik heb het gevoel dat ik te weinig Duits of Duitse boeken heb gelezen om een favoriet te hebben. Ik loop even door mijn geheugen en mijn boekenkast (wat ik in het Duits las, en wat in het Nederlands, blijkt uit de titels). Het is hap-snap, en met grote tussenpozen.

De eerste Duitse boeken die ik (op de MULO, een reeds lang verdwenen schooltype) las waren Drei Männer im Schnee van Erich Kästner en Irisches Tagebuch van Heinrich Böll. Zo dun als deze boekjes al waren, betrof het hier nog eens ingekorte schoolversies. Later las ik nog eens de volledige uitgaven. Na de MULO kwam de HAVO. Ik las daar wat meer boeken, ik denk 10 of 15. Het gekke is: ik weet er bijna niets meer van. Titels? schrijvers? Weg, op twee na, die nog in de kast staan. Der Richter und sein Henker, van Friedrich Dürrenmatt. Ik heb alleen geen idee meer waar het over gaat. En met de klas gingen we naar de Koninklijke Schouwburg en zagen Die Verfolgung und Ermordung Jean Paul Marats van Peter Weiss, dat we ook klassikaal lazen. Toch staat op mijn eindlijst een mooi cijfer voor Duits. O ja, Stefan Zweig - Schachnovelle, die ook nog. Ik hield van schaken en het was een niet te dik boek. Dus. Op het daarna gevolgde Atheneum heb ik Duits laten vallen, ingewisseld voor Wiskunde II, een besluit dat ik oprecht betreur.

Na school las ik weinig Duitse boeken meer.
De blikken trommel van Günther Grass vond ik een prachtig boek. Laat U niet leiden door de film. Ook goed, maar anders, beknopter. Het boek is veel uitgebreider, rijker.
Naast Irisches Tagebuch las ik ook De verloren eer van Katharina Blum, het anti-Springerboek van Böll.
Die Verwandlung, Der Prozeß, Das Urteil van Franz Kafka. Lees dit en je weet wat kafkaësk betekent. Een paar jaar geleden las ik nog eens De gedaanteverwisseling, die zat gratis bij de krant of zo.

Eind jaren 80 lazen de echtgenote en ik 'ineens' drie boeken van Patrick Süskind: Das Parfum, Der Kontrabaß, Die Taube. Die eerste is wel bekend, en ook verfilmd dacht ik. Misdaadroman, historische roman, ontwikkelingsroman, het is het allemaal.

Deutschland umsonst (Zu Fuß und ohne Geld durch ein Wohlstandsland) van Michael Holzach zie ik nog staan in de kast. Een reisboek over een wandeling door Duitsland begin jaren 80. Geen idee of het nog leverbaar is. Vind je reisboeken leuk dan is dit wel wat. Wel verouderd, denk ik, sinds de val van de Muur.

2014 was Joseph Roth-jaar (75 jaar dood). Had ik ook nog nooit wat van gelezen. Ik las Radetzkymars (het militaire en morele verval van een land, van een familie), Job (het verhaal van een eenvoudige man, een volk, een voorbije tijd) en Vlucht zonder einde (chaos na de (Eerste) Wereldoorlog). Dit zijn alle GEWELDIGE boeken. Parels. Het is mijn voornemen meer van Roth te lezen.

Dit zijn ze. De Duitse boeken in mijn kast. Zoals ik zei: niet veel (bedenk: gelezen in een periode van ruim 45 jaar, ik tel 17 titels, dus één boek per drie jaar). Favorieten: De blikken trommel, Das Parfum, Der ProzeB en 'alles van Joseph Roth'.

Und was jetzt noch? vraagt meneer Bakker, mijn leraar Duits, vanaf zijn wolk. Berlin Alexanderplatz van Alfred Döblin. Ik zag de tv-serie naar het boek, van Fassbinder, een keer of 3, laatst op dvd. In 2011 kocht ik het boek, in Berlijn. Ik nam mij voor het dit jaar te gaan lezen. Dat voornemen staat nog steeds, volgende maand begin ik. Echt. Auf Deutsch. Wirklich.

Misschien is dit nog een 'meta-tip': Momenteel lees-blader ik door Gute Nacht, Freunde (Duitsland in vijfentwintig boeken) door Christoph Buchwald. Vorige week was hij in VPRO Boeken. Een persoonlijke keus van literaire hoogtepunten. Ik las er 3 van de 25. Maar ik zie er leuke dingen tussen staan. Voor op de stapel.



#50boeken (eigenlijk: #50books) wordt dit jaar gedaan door Hendrik-Jan de Wit. Iedere zondag stelt hij een vraag met betrekking tot boeken. De blogs die we daarover schrijven verzamelt hij op zijn weblog, waar dus een overzicht te vinden is van alle reacties op deze vragen.

Moezla, Moezla, zorg goed voor mijn jongen!

Door een vriend werd ik geattendeerd op een lezing in boekhandel Wagner in Sassenheim, door Zoni Weisz. Er was een flinke belangstelling, ik schat een kleine honderd man. Zoni Weisz (1938) vertelde over zijn achtergrond en de vervolging door de nazi’s. Over zijn leven en idealen na de oorlog.

Hij is een Sinto, behoort dus tot de Sinti, een nomadisch volk oorspronkelijk afkomstig uit de regio India-Pakistan. Samen met de Roma worden ze ook aangeduid als ‘zigeuners’, wat zij als denigrerend ervaren.

Zoni (ik zeg maar Zoni) vertelde over zijn volk en zijn jeugd. Met het gezin (vader, moeder, vier kinderen) en paard en wagen trekkend van stad naar stad. Een andere tijd dan nu. De kost verdienen met muziek en handel in spullen. De herinnering dat hij als vijfjarige jongen voor het eerst van zijn vader, voor ‘op de plank’, alleen de teugels van het paard mocht vasthouden. Tijdens de bezetting door de Duitsers leek het er aanvankelijk op dat de Sinti en Roma min of meer met rust gelaten zouden worden, hoewel zij in de persoonsbewijzen ter onderscheid wel een Z hadden staan. Zoni’s vader vertrouwde het niet en besloot dat het gezin in 1942 maar in een huis moest gaan wonen, in Zutphen. En Zoni kon vanaf dat moment naar school, in die tijd voor Sinti nog ongebruikelijk.

Op 15 mei 1944 kreeg het gezin bezoek van een tante, die met haar gezin en wagen in Vorden stond, een paar kilometer verderop. Aan het eind van de dag werd besloten dat Zoni een paar dagen bij zijn tante zou logeren.

De volgende dag, op 16 mei 1944, begon in alle vroegte een landelijke razzia, waarmee de Duitsers in één keer alle ‘zigeuners en zigeuner-achtigen’ in het hele land wilden oppakken en afvoeren naar Westerbork. Overigens werd deze razzia uitgevoerd door Nederlandse politieagenten, er kwam geen Duitser aan te pas.
De tante van Zoni kreeg al vroeg in de ochtend te horen dat ook Zoni’s ouders en zijn broer en zusjes waren opgepakt. Er was geen tijd te verliezen, en met slechts een paar meegegriste spullen vluchtten ze, de velden en bossen in, waar ze een paar dagen rondzwierven. Tot ze inzagen dat er geen uitweg was en ze zich overgaven aan de politie. Er was geen gelegenheid meer ze naar Westerbork te brengen, op het station Assen zouden ze op het 'zigeunertransport' naar Auschwitz gezet worden. Juist dit transport, deze trein van 19 mei 1944, is in Westerbork gefilmd bij het vertrek, door Rudolf Breslauer. Bekend geworden is het Sinti-meisje met de hoofddoek in de deur van de treinwagon, Settela Steinbach.

Zoni en zijn tante Moezla plus haar kinderen werden door Nederlandse agenten naar het station Assen gebracht. Terwijl ze op het perron wachtten zei een van de agenten voorzichtig dat als hij zijn pet even zou oplichten, ze moesten rennen voor hun leven. Maar waar naartoe? De trein kwam het station binnen. Zoni zag meteen waar zijn ouders in de trein zaten, een blauw jasje van zijn zusje hing voor de getraliede bovenvensters. Een drukte van jewelste op het perron. Agenten en militairen liepen af en aan, en aan de andere kant van het perron stond ook nog de gewone trein Groningen – Zwolle. De agent nam even zijn pet af. Tussen de mensen door zigzaggend rende Zoni met zijn tante over het perron en ze sprongen in de trein naar Zwolle, aan de andere kant van het perron. Het laatste dat hij hoorde was zijn vader, die uit de trein aan de andere kant riep: ‘Moezla, Moezla, zorg goed voor mijn jongen!’
De treinen zetten zich in tegenovergestelde richtingen in beweging.

Zoni heeft de oorlog overleefd. Hij is de confrontatie met het verleden aangegaan en ging naar Westerbork, naar Auschwitz waar zijn moeder, broer en zusjes werden vermoord, naar Mittelbau-Dora, waar zijn vader werd vermoord.
Met vallen en opstaan vond hij zijn weg en ontwikkelde zich tot topbloemist en ontwerper. Over de hele wereld en zelfs voor het Koninklijk Huis. Zijn laatste opdracht was de decoratie van de Beurs van Berlage en de Nieuwe Kerk bij het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima, in 2002.

Voor en na zijn pensionering zette Zoni zich meer en meer in voor de belangen van Sinti en Roma en voor de erkenning van het leed dat zij ondervonden door de nazi-vervolging. Zoni zit in het nationale en internationale Auschwitz-Comité en houdt lezingen over de Holocaust en hedendaags racisme. In binnen- en buitenland, in een boekhandel in Sassenheim, voor de Verenigde Naties; en op 27 januari 2011, bij de herdenking van de Holocaust, voor de Duitse Bondsdag, in het Rijksdaggebouw in Berlijn.
Een bijzonder verhaal: aangrijpend, ontroerend en inspirerend.

50boeken - vraag 11: Ga je in de boekenweek speciaal naar de boekwinkel voor het boekenweekgeschenk?

Ga ik speciaal naar de winkel? Nee, dat niet. Ik kom er elke week, in ieder geval om een krant te kopen. Maar in de boekenweek koop ik dan meestal wel een boek, en pak zo dan het boekenweekgeschenk mee.
Een lampion voor een blinde was denk ik het eerste boekenweekgeschenk dat ik kreeg, in 1973. Ik heb het nu niet meer, ik kan het in ieder geval niet vinden, nu. (Naschrift 22 maart: boekje is teruggevonden, staat weer op de geëigende plaats. Aa.) Ik las ook wel eerdere geschenken, zoals Oeroeg, of De nacht der Girondijnen, of De goden moeten hun getal hebben, maar die kreeg ik niet als boekenweekgeschenk, maar las ik in latere edities. Overigens heb ik ze na 1973 lang niet allemaal. Vanaf 2000 wel zo'n beetje alles.

Helaas vind ik boekenweekgeschenken vaak tegenvallen. Persoonlijke smaak, denk ik.

De laatste paar:
Dimitri Verhulst - De zomer hou je ook niet tegen: viel tegen, Verhulst gaat naar mijn smaak steeds slechter schrijven
Tommy Wieringa - Een mooie jonge vrouw: viel tegen
Kees van Kooten - De verrekijker: viel tegen
Tom Lanoye - Heldere hemel: dit was een goed boek(je)
Kader Abdolah - De kraai: slecht, totaal overschatte schrijver

Een van de vijf goed, waarom dan toch meenemen? Tja, misschien wordt het dit jaar beter. Ik ben benieuwd, naar Broer van Esther Gerritsen.

Gratis reizen met het boekenweekgeschenk, een keer gedaan, in 2005. Gekkenhuis. Mijn dochter wil dit weekeind naar Rotterdam, ze mag met mijn boekenweekgeschenk.

Overigens: 2013.

#50boeken (eigenlijk: #50books) wordt dit jaar gedaan door Hendrik-Jan de Wit. Iedere zondag stelt hij een vraag met betrekking tot boeken. De blogs die we daarover schrijven verzamelt hij op zijn weblog, waar dus een overzicht te vinden is van alle reacties op deze vragen.

Verschrikkelijk, verschrikkelijk, verschrikkelijk

50boeken - vraag 10: Is een Boek van de Maand bij De Wereld Draait Door voor jou de reden om het te gaan lezen?

Nee. Daarvan kan natuurlijk geen sprake zijn. Ik kijk deze dagelijkse mix van nieuw tv-programma, nieuw plaatje, nieuw bandje, nieuw boekje, nieuwe tentoonstelling, nieuw YouTube-filmpje, nieuwe "University" en Marc-Marie Huijbregts al een tijd niet meer. Ik moet bekennen dat ik nog een tijdje die Boek van de Maand items op de pc terugkeek, maar ik ben ook daar mee gestopt. Het is werkelijk te bar.

Toen ik het nog wel zag was het antwoord overigens ook: nee. Vier boekhandelaren geven een soort elevator-pitch over hun keuze. Het zijn boekhandelaren, dus ze hebben er belang bij om boeken te verkopen. Ze zijn het dan ook altijd roerend met elkaar eens over de voortreffelijkheid van de 'besproken' boeken. Ik herinner mij heus nog wel dat er ook wel 'gedoe' was over de keuzes van een zo'n panellid een jaar of wat geleden, die keuze viel een paar keer samen met signeersessies in de betreffende boekhandel. Commercieel misschien handig, dat wel.

Ik lees de boekenbijlages in een paar kranten, kijk naar Wim Brands, luister naar het laatste uur van de Radio1 Nieuwsshow en volg een paar boekensites. Dat vult elkaar mooi aan, spreekt elkaar soms tegen of bevestigt elkaar. Verder is daar 'mijn eigen boekhandelaar'. Die heeft ook een commercieel belang, maar ook het belang dat hij mij niet teveel verkeerde tips moet geven. Hij weet ongeveer wat ik lees, en zegt ook wel eens: 'Nee, dat is geen boek voor U.' En ik weet zelf ook wel wat voor mij goede boeken zijn, inmiddels.

Dat samen is genoeg.

#50boeken (eigenlijk: #50books) wordt dit jaar gedaan door Hendrik-Jan de Wit. Iedere zondag stelt hij een vraag met betrekking tot boeken. De blogs die we daarover schrijven verzamelt hij op zijn weblog, waar dus een overzicht te vinden is van alle reacties op deze vragen.

50boeken - vraag 9: Laat jij je beïnvloeden door boeken en welke zijn dat?

Ik denk dat boeken lezen per definitie mij laten beïnvloeden is. Laten beïnvloeden, want het is een beïnvloeding waar ik zelf voor kies, ik besluit zelf dat ik een bepaald boek ga lezen. Ik lees het niet toevallig.

Welke boeken vraagt U? Ten eerste is er de categorie boeken die uitdrukkelijk tot doel hebben de lezer te beïnvloeden. Zelf-management. Leiderschapsstijlen. Time management. De boekwinkel ligt er vol mee, en ze hebben een ding gemeen, ze maken alle een onbetrouwbare indruk. Vaak staat de auteur zelf er lachend op. Het ruikt naar verkooppraatjes. Lijstjes. Leren leven uit een boek. Hoepel toch op. Die lees ik niet. Getting Things Done, van David Allen? Ik heb er geen tijd voor.


Misschien wel het bekendste zelf-managementboek van de 20e eeuw. Hierin onder andere de aanbeveling: Lees een goed boek over seksualiteit in het huwelijk.

Dan zijn er boeken met feiten en feitjes. De Eerste Wereldoorlog. De Rotterdamse haven in de 20e eeuw. De relativiteitstheorie. Non-fictie, met een lelijk en misleidend woord. Bedenk dat non-fictieboeken ook allemaal verzonnen zijn. Ik lees (bijna) geen non-fictie. Het kan nuttig zijn, of leerzaam. Inzicht geven. Of een informatiesnack. Feiten en weetjes. Maar ze vertellen altijd iets over iets anders. Niet over het andere en mijzelf. Ze doen (bijna) niets met mij.



Ik lees (bijna) uitsluitend bellettrie: essays, romans, een enkel gedicht. Die boeien, laten nadenken, ontroeren. Voorbeeld? Lees Reis naar het einde van de nacht, van Ferdinand Céline, De lotgevallen van de brave soldaat Švejk van Jaroslav Hašek of Van het westelijk front geen nieuws van Erich Maria Remarque en je weet alles wat je wilt weten over de Eerste Wereldoorlog. Misschien geen datums, of aantallen, maar wel de angst, de waanzin en de vernietiging. Precies dat, wat mensen raakt.



Boeken die mij beïnvloed hebben, tja, de boekenkast staat er vol mee. Gerard Reve, Karel van het Reve, Wolkers, Hermans, Van der Heijden, Warren, Theroux, Updike, Burgess, Wolfe, enzovoorts en enzoverder: allemaal gaven ze mij een flinter inzicht, lieten ze mij iets ervaren.

Tot slot een klein groots gedicht van Frida Vogels. Toen ik dat las, wist ik: zo zit het. Voor mij. Bij mij.

Niets gaat verloren. Wat er niet meer is,
wat men niet in zijn hand kan sluiten en meedragen,
komt terug als het zelf wil, neemt wat men nu bezit.

(Uit: Frida Vogels, De harde kern 3)

#50boeken (eigenlijk: #50books) wordt dit jaar gedaan door Hendrik-Jan de Wit. Iedere zondag stelt hij een vraag met betrekking tot boeken. De blogs die we daarover schrijven verzamelt hij op zijn weblog, waar dus een overzicht te vinden is van alle reacties op deze vragen.

Ik zag: Avalanche Quartet

Afgelopen weekeind zag ik in het plaatselijk theater Avalanche Quartet. Tot een paar uur ervoor had ik er nog niet van gehoord. Ik bladerde 's middags wat in het programmaboekje en zag dat het een band met Henk Hofstede (en Pim Kops en Marjolein van der Klauw en Arwen Linneman en Zwitserse vriend Oli Hartung was er ook bij, en iedereen zingt wel wat) was, die Leonard Cohennummers speelt. Kaartje gekocht.
Ik ben geen echte Cohenkenner, maar het was goed. Liedjes en verhalen. Ik zat zelfs weer even in 1974 in die zomerse Haagse achtertuin, waar ik Cohen voor het eerst écht hoorde. Verliefd op S., en zij op mij. En Leonard had er een liedje bij gemaakt. Dat werd overigens niet gespeeld, door Avalanche Quartet. Maar het was goed, evengoed. Ik kocht na afloop ook nog twee cd's.